ایران شرقی 9 بهمن 1399 ساعت 9:51 http://www.iess.ir/fa/analysis/2539/ -------------------------------------------------- ضعف‌های مبنایی طرح دولت موقت عنوان : امکان و امتناع دولت موقت در افغانستان -------------------------------------------------- دولت موقت در ماهیت خود به مفهوم ایجاد یک نظم جدید برای آفرینش یک نظم ماندگار دیگر در افغانستان مطرح می‌شود. با این نگاه، نظم مورد نظر در دولت موقت، یک نظم در حال گذار نیست؛ بلکه به مثابه یک مبنا و سنگ بنای استوار برای یک نظم ماندگار دیگر محاسبه می‌شود. بنابراین، مسئله این است آیا مبنای عقلانی برای ایجاد دولت موقت در خرد سنجش‌گر سیاسی، در شرایط کنونی افغانستان فراهم است؟ این سؤال انتزاعی نیست زیرا قدرت می‌تواند ویران کند ولی قدرت بدون یک طرح استراتژیک علمی و عقلانی به تنهایی نمی‌تواند، آبادانی و نظم پایدار ایجاد کند. هر چند از لحاظ آرایش سیاسی، حامیان دولت موقت چشمگیر و توانمند به نظر می‌رسند اما دو ضعف اساسی در این جریان وجود دارد: منافع در معرض خطر آنها و دیگری فقدان مبنای استراتژیک. متن : مطالعات شرق/ عبدالرحیم کامل* رویکرد نظری همان گونه که نظم ثابت، توسط یک قدرت ثابت مستحکم و پایدار می ماند، فروپاشی نظم نیز توسط یک قدرت غالب تر اتفاق می افتد. اما مرحله پس از فروپاشی و پایه گذاری یک نظم جدید، تنها با قدرت قابل ضمانت نیست. انقلاب اسلامی افغانستان، حکومت طالبان و حتی نظم پس از بن در افغانستان با پشتوانه نظامی آمریکا گواهی بر این فرضیه است. دولت موقت نیز در ماهیت خود به مفهوم ایجاد یک نظم جدید برای آفرینش یک نظم ماندگار دیگر در افغانستان مطرح می شود. با این نگاه، نظم مورد نظر در دولت موقت، یک نظم در حال گذار نیست؛ بلکه به مثابه یک مبنا و سنگ بنای استوار برای یک نظم ماندگار دیگر محاسبه می شود. بنابراین، مسئله این است که بنیاد عقلانی ایجاد دولت موقت چیست؟ آیا مبنای عقلانی برای ایجاد دولت موقت در خرد سنجش گر سیاسی، در شرایط اکنون افغانستان فراهم است؟ این سؤال انتزاعی نیست. زیرا قدرت می تواند ویران کند ولی قدرت بدون یک طرح استراتژیک علمی و عقلانی به تنهایی نمی تواند، آبادانی و نظم پایدار ایجاد کند. تجربه های افغانستان یک رهنمود غیر قابل انکار است. با این رویکرد؛ در تاریخ حیات سیاسی کشورها، دولت موقت وقتی پدید آمده که یک نظام سیاسی با تمام مشروعیت حقوقی خود منهدم شده و قدرت مسلط جدید برای ایجاد بنیادهای حقوقی خود یک دولت موقت را ایجاد می کند. به همین دلیل است که معمولا، نخستین مکلفیت این دولت های موقت، تدوین و تصویب قانون اساسی برای پی ریزی ساختار نظام جدید بوده است. در دوره معاصر، دولت موقت بعد از پیروزی انقلاب اسلامی ایران، پیش نویس قانون اساسی و برگزاری انتخابات عمومی را فراهم کرد. با سقوط حکومت صدام در عراق دولت موقت ایجاد شد تا قانون اساسی تدوین شود و نظام سیاسی کشور تعیین گردد. در مصر نیز بعد از کودتا علیه حکومت محمد مرسی دولت موقت ایجاد شد و قانون اساسی جدید تدوین گردید. در افغانستان نیز آخرین بار، پس از توافق سیاسی بن، اداره موقت و انتقالی ایجاد گردید تا قانون اساسی جدید را تدوین و تصویب کند و انتخابات عمومی را برگزار نماید. اکنون، در فرایند گفتگوهای صلح در قطر، ایجاد دولت موقت برای رهایی از وضعیت بحرانی موجود افغانستان، از جانب نهادها و چهره های سیاسی برجسته افغانستان، مطرح شده که در فضای سیاسی و عمومی تأثیرات جدی ایجاد کرده است. در این نوشته، این بحث را بررسی می کنیم. 1-حامیان طرح دولت موقت طرح دولت موقت از جانب شخصیت ها و نهادهای سیاسی مطرح شده که هر یک از آنها هم در پی ریزی این نظام فعلی نقش مؤثر داشته و هم مخالفت آنان با نظم فعلی تأثیر جدی بر قدرت و حیثیت نظام دارد. کریم خلیلی رهبر حزب وحدت اسلامی افغانستان در میان شیعیان وهزاره ها، محمداسماعیل خان امیر حوزه جنوب غرب افغانستان در زمان مجاهدین و هم اکنون از چهره های برجسته سیاسی، عطامحمد نور از رهبران برجسته جمعیت اسلامی در شمال افغانستان، رحمت الله نبیل، رئیس پیشین امنیت ملی افغانستان، گلبدین حکمتیار رهبر حزب اسلامی و دیگر شخصیت های سیاسی خارج از دولت اشرف غنی، طرح دولت موقت را با جدیت تمام دنبال می کنند. شخصیت های دیگری مانند حامد کرزی رئیس جمهور پیشین افغانستان نیز در پشت صحنه از طرفداران جدی و مصمم طرح دولت موقت بوده و احتمال این است که رهبری دولت موقت شاید به کرزی سپرده شود. شماری از چهره های سیاسی طالبان نیز از طرح دولت موقت حمایت می کنند ولی در عقیده اکثریت آنان این طرح درست نیست و راه درست از نگاه آنان همان ساقط کردن نظام جمهوری، غلبه و تسلط نظام اسلامی طالبان است و نیازی به دولت موقت نیست. در عقیده طالبان تدوین قانون اساسی و فراهم سازی انتخابات معنی ندارد و از این رو دولت موقت هم لازم نیست. به هر حال، از لحاظ آرایش سیاسی، حامیان دولت موقت خیلی چشمگیر و توانمند به نظر می رسند ولی دو ضعف اساسی در این جریان وجود دارد که این جبهه را به راحتی می تواند متلاشی کند که عبارتند از: الف: منافع در معرض خطر حامیان طرح دولت موقت، هر یک منافعی دارند که هم در دولت فعلی در معرض خطر است و هم در دولت موقت و نظام طالبانی بیشتر در معرض تهدید قرار دارند. دلیل و انگیزه مطرح کردن طرح دولت موقت بیش از این که نیت قلبی این ها باشد، بیشتر برای تذکر و تنبیه دولت اشرف غنی است. زیرا هر حزب و نهاد سیاسی یا برای به دست آوردن منافع کلان مبارزه سیاسی می کند و یا برای حفظ منافع موجود جبهه گیری سیاسی می کنند. از این رو هر لحظه که دولت افغانستان منافع کلان سیاسی هر یک از این جبهه را تأمین کند، صف حامیان دولت موقت کوتاه تر می شود. اخیرا دو اتفاق سیاسی در این حوزه مورد بحث به وجود آمد. محمد محقق رهبر حزب وحدت مردم افغانستان و از چهره های جنجالی و مطرح شامل ساختار دولت اشرف غنی شد و اکنون به شدت مخالف هرنوع براندازی این نظام است و از دوام این نظام و نظم جمهوری حمایت قاطعانه می کنند. عطامحمد نور از شخصیت های برجسته و طراحان دولت موقت تا دو هفته قبل از حامیان اشرف غنی در جنجال های انتخاباتی و نظام فعلی بود ولی پس از عزل وزیر صحت عامه؛ علنا هشدار داد که فعلا وقت آن است که برای عبور از این نظام و یک دولت موقت باید فکر شود. واقعیت دیگر این است که منافع کلان سیاسی رهبران و نهادهای سیاسی معترض، حتی در صورت همگامی و همکاری برای گسست این نظام و تشکیل دولت موقت و نظام پس از آن با اقتدار طالبانی، قابل ضمانت نیست. زیرا برخی از داعیه و مطالبات اینها از اساس مورد پذیرش فکر و نظام طالبانی نیستند، چنانچه که در گذشته تجربه شد. این تجربه تاریخی، نیز طرفداران دولت موقت را برای گسست این نظام فعلی هر از چند گاهی دچار اضطراب و دو دلی می سازد و عزم آنان را بی ریشه می کند. ب: فقدان مبنای استراتژیک در طرح دولت موقت "سان تزو" می گوید که شیوه مؤثر مبارزه آن است که استراتژی حریف مورد حمله قرار گیرد در آن صورت ممکن است بدون محاصره و جنگ، شهرها فتح شود. در جدال های فکری و تئوریک نیز مبنای استدلال حریف وقتی که نقض شود، ساختار ایده از هم فرو می باشد. این رویکرد همیشه غالب است. در طرح دولت موقت نیز، یک مبنای قابل دفاع و اقناع که مورد پذیرش نخبگان افغانستان و یا قابل طرح در جامعه جهانی باشد، وجود ندارد. سردرگم و آشفته است. در ایده دولت موقت پاسخی اطمینان بخشی برای این سؤال وجود ندارد که با گسست نظم جمهوری آیا ضمانتی برای حقوق اساسی شهروندی و ارزش های مدنی موجود وجود دارد یا خیر؟ نگرانی جامعه مدنی در برابر این طرح همچنان موجود است. تنها ضعف ها و کاستی ها و حتی وضعیت ناآرام اکنون، نمی تواند بنیاد محکم و قانع کننده برای حمایت جامعه مدنی و نسل تحصیل کرده کشور از طرح دولت موقت و عبور از نظم جمهوری باشد. کاستی ها و ضعف های دولت فعلی قابل انکار نیست؛ ولی یک امر سلبی نمی تواند پایه و اساسی برای آفرینش یک امر ایجابی باشد. 2-مخالفان طرح دولت موقت دولت افغانستان و رهبری دولت اشرف غنی از اساس با طرح دولت موقت مخالف هستند و آن را به مثابه فروپاشی نظام جمهوری و خیانت ملی محاسبه می کنند. اخیرا سرور دانش معاون دوم رئیس جمهور که نقش برجسته در طرح پالیسی ها و ایده های دولت دارد، شدیدا با طرح دولت موقت مخالفت کرد و به نحوی هم به مردم و هم به حامیان این طرح هشدار جدی داد. اشرف غنی نیز در سفری که اخیرا به ولایت ننگرهار در شرق افغانستان داشت تأکید کرد: "وظیفه ما این است که دولت را به اراده مردم به جانشین خود تحویل دهیم در غیر آن صورت هیچ کس انقطاع نظام را نمی پذیرد." او گفت که کرسی ریاست جمهوری از آن مردم افغانستان است و ما باید در این مقام حوصله داشته باشیم، چرا که هر گونه تصمیم گیری عجولانه در این خصوص می تواند بر مردم تاثیر منفی گذارد. معاون اول رئیس جمهور نیز عین همین موضع را دارد. یکی از عوامل جدی اختلاف اشرف غنی با زلمی خلیل زاد نماینده ویژه وزیر خارجه آمریکا برای صلح افغانستان نیز همین بحث مطرح شدن دولت موقت به عنوان یک فرضیه از جانب خلیل زاد بود که در سفر اخیر خلیل زاد به افغانستان، اشرف غنی با او حتی دیدار نکرد. دولت افغانستان برای جلوگیری از گسست در نظم جمهوری با سیاست ترامپ و خلیل زاد رو در شد و انتخابات را برگزار کرد و اکنون نیز برای اشرف غنی واگذاری نظام افغانستان حداقل تا پایان این دوره، امر ممتنع است. آمریکا نیز سرانجام کوتاه آمد و سفارت آمریکا به دولت افغانستان اطمینان خاطر داد که بحث دولت موقت از جانب آمریکا منتفی است. دولت افغانستان خطر گسست نظام جمهوری و ایجاد دولت موقت را به عنوان یک خطر اساسی در یک سال گذشته جدی گرفته بود و تلاش های وسیع را روی دست گرفت و اکنون به یک نوع اطمینان خاطر رسیده است. جامعه مدنی، رسانه ها، زنان و اقشار محروم از حقوق اساسی در گذشته، با وجود مشکلات فراوان موجود، گسست نظام جمهوری را یک ریسک خطرناک تلقی می کنند. برخی کشورهای همسایه و قدرت های منطقه ای نیز در برابر سیاست غیرمسئولانه ترامپ در افغانستان و روی کارآمدن طالبان با حمایت آمریکا احساس خطر کردند و بر حمایت خود از نظام فعلی و دولت فعلی افغانستان تأکید جدی نشان دادند. جمع بندی باوجود نارسائی ها، کاستی ها و موجودیت فساد اداری و تبعیض در ساختار نظام فعلی افغانستان، ترس از حاکمیت دوباره طالبان، یک نوع دیوار دفاعی را برای حفظ نظام جمهوریت به وجود آورده است. طرح دولت موقت در یک سال گذشته در فرایند تعاملات آمریکا و طالبان بحث جدی بود ولی اکنون این طرح تنها از جانب مخالفان سیاسی دولت افغانستان و تعدادی از طالبان، چندان قوی و محتمل به نظر نمی رسد. پیش بینی این است که تا تکمیل شدن دوره ریاست جمهوری اشرف غنی، هر نوع طرحی که در گفتگوهای صلح مبنی بر انقطاع این نظام ترسیم شود، به تأخیر خواهد افتاد. انتهای مطلب/ *نویسنده افغانستانی