ایران شرقی 13 شهريور 1399 ساعت 12:10 http://www.iess.ir/fa/analysis/2341/ -------------------------------------------------- طالبان از انقلابی‌گری تا عملگرایی عنوان : واکاوی الگوهای رفتاری و فکری طالبان -------------------------------------------------- پدیده طالبان را نمی‌توان بدون دگردیسی‌هایی که در دو سه قرن اخیر در مذهب حنفی به وجود آمده است، تحلیل کرد. ظهور طحاویه در آسیای مرکزی و تشکیل جمعیت علمای اسلام در دیوبند هند در کنار مسائلی چون استعمار و تهاجم شوروی به افغانستان، جغرافیای فرهنگی و مذهبی ایجاد کرد که بستر فرهنگی ظهور طالبان گردید. با این وجود باید طالبان را جنبشی با رنگ و لعاب مذهبی ـ قومی دانست که در شکل‌گیری آن بازی‌های استراتژیک در منطقه نقش جدی و اساسی داشت. تحلیل این جنبش به دلیل این که مانیفستی ندارد و فقط سالی یک یا دوبار پیامی از سوی رهبر آن منتشر می‌شود، مشکل است اما در مجموع طالبان پدیده‌ای عمل‌گرا است تا این که اسیر یک ایدئولوژی باشد. هر چند این گروه در دوران حکومت و در زمان حاضر می‌خواهد نیروهای خود را با توجیه ایدئولوژیک در صحنه نگه دارد، اما ماهیت آن بیشتر بر عمل‌گرایی و احترام به ارزش‌های قبیله‌ای استوار است. متن : ایران شرقی/ پس از این که گروه طالبان در طول دو دهه گذشته و با حامیان پیدا و پنهانی که دارد، بار دیگر جایگاه خود در عرصه معادلات قدرت را تثبیت کرد، اکنون در آستانه گذار از شبه نظامی گری به حضور در ساختار سیاسی قدرت و مسئولیت پذیری اجتماعی قرار دارد. این گذار در عین حالی که خوش بینی و امید را برای پایان جنگ های افغانستان به وجود آورده، بیم و هراس فراوانی را نیز در پی داشته است؛ هراس از نوع قرائت و روایت طالبان از شریعت و اسلام و چگونگی ساختار نظام آینده سیاسی و دینی این کشور. سئواات مهمی درباره قرائت طالبان از اسلام و همچنین مبانی فکری این گروه مطرح است که می توان با درک آنها، الگوی رفتاری و فکری طالبان را دوران پیش رو پیش بینی کرد. موسسه مطالعات آسیای مرکزی و افغانستان برای این منظور گفت وگویی با علی امیری، پژوهشگر و استاد دانشگاه در کابل انجام داده است که به شرح زیر است. سئوال: خاستگاه ایدئولوژیک طالبان به کدام یک از مکاتب فکری اسلامی باز می گردد؟ مکتب بخارا، مکتب دیوبندی، یا مکاتب دیگر؟ مشخصات بارز این مکتب فکری را بیان فرمایید. امیری: نظر من این است که اگر به طالبان به عنوان یک قشر سیاسی بنگریم، ابعاد قبیله ای، منطقه ای و استراتژیک این گروه نسبت به بعد ایدئولوژیک آن بیشتر است. طالبان بیشتر یک جنبش با رنگ و لعاب مذهبی ـ قبیله ای است و خاستگاه قبیله ای و قومی این گروه مهم است. از سوی دیگر، در شکل گیری طالبان بیشتر بازی های مهم استراتژیک در منطقه نقش جدی و اساسی دارد. ولی طبعا پدیده مذهبی طالبان، و جنبش های مذهبی امثال آن را نمی توان بدون دگردیسی هایی که در دو سه قرن اخیر در مذهب حنفی به وجود آمده، تحلیل کرد. به طور کل در مذهب حنفی، زمانی مکتب سمرقند وجود داشت که از دوره های قدیم و بعدها تا قرن 7 در بلخ رشد کرد. در این مکتب، حنفی ها با معتزلی ها یک جریان واحد را شکل می دادند. بعدها در دوران اخیر یک نوع اهل حدیث حنفی در هند شکل گرفت، که شاخه های مختلفی پیدا کرد. این جریان اهل الحدیثی به خصوص در آسیای مرکزی، حتی در دوران اتحاد جماهیر شوروی تأثیر گذاشت و به عنوان مثال، برخی از علمای تاجیک که در هند درس خوانده بودند، به نحوی اسلام رادیکال را ترویج کردند و جریان های اسلامی آسیای مرکزی هم تحت تأثیر آن قرار گرفتند. در این بین، اتفاقی که در آسیای مرکزی افتاد، این بود که عقیده ای به نام طحاویه ظهور کرد که مرحله بعدی ماتریدیه بود. ماتریدیه یک جنبش معتدل بود و از قرن سه به این طرف در آسیای مرکزی حاکم بود، اما در مقابل آن، طحاویه رشد کرد و اندیشه های آن به سیستم درسی رسمی مبدل شد. عقاید طحاویه یک قرائت افراطی بود که بین مکاتب سمرقند و شبه قاره هند پیوند می زد. اخیرا من دیدم که این عقیده به طرز فکر رسمی نیز مبدل شده است، حتی در شرعیات (دروس دینی) افغانستان هم عقاید طحاویه تدریس می شود که یک روایت فوق العاده خشن افراطی و ستیزه جو است. وقتی ظهور طحاویه در آسیای مرکزی و بعد تشکیل جمعیت علمای اسلام در دیوبند در شمال دهلی را با مسائلی چون استعمار، تهاجم شوروی به افغانستان و... در نظر بگیریم، یک جغرافیای فرهنگی و مذهبی ایجاد می شود که به نظر من می تواند بستر فرهنگی ظهور طالبان باشد، ولی باز هم تأکید من این است که طالبان را نمی توان به صورت یک پدیده فرهنگی و فکری تحلیل کرد. اساسا طالبان یک جنبش بی کتاب و بی فرهنگ است و تاکنون هیچ گونه متن مکتوبی که مانیفیست این گروه باشد، به دست نرسیده است؛ فقط سالی یکی دو بار رهبران طالبان پیامی را صادر می کنند، اما کتاب یا آثار فکری از این گروه وجود ندارد. طالبان بیشتر به سنت های قبیله ای و حمایت هایی که از بیرون جذب می شود، متکی است. سئوال: در زمان برپایی امارت اسلامی چطور؟ آیا در آن زمان بعد سیاسی و قومی گروه برجسته بود؟ امیری: طالبان ناگزیر نمی خواهد که روپوش ایدئولوژیک خود را یک سره کنار بگذارد، زیرا ایدئولوژی برای توجیه یک نظام، نیاز است. طالبان شریعت را به ایدئولوژی تبدیل کرده و از آن برای مقاصد سیاسی خود استفاده می کند. ولی به نظر من در زمان طالبان هم دستورکار قومی و یا به عبارتی هژمونی قومی، بخش اصلی استراتژی این گروه را تشکیل می داد. بعدها که طالبان به یک گروه اپوزیسیون مسلح نیز مبدل شد، باز هم بیشتر بر مسائل قومی و حتی به قول خود عنعنات قومی تأکید نموده است. من دوستان زیادی دارم که اسیر طالبان شده و این گروه را از نزدیک دیده اند؛ شریعت محور اصلی رویکردهای طالبان نیست. به این خاطر، به نظر من، بیشتر کارآمدی برای طالبان مهم است و این گروه به هر ترتیبی تلاش می کند بیشترین میزان خشونت را در جامعه تزریق کند، رعب و وحشت ایجاد نماید و ابزارهای جدیدتری را برای دریافت مالیات به اختیار گیرد. تقریبا هیچ محصولی در قلمرو طالبان نیست که اکنون از آن مالیات یا به قول خود آنها عشر (مالیات مذهبی) گرفته نشود. بر این اساس، به باور من طالبان بیشتر پدیده ای عمل گرا است تا این که اسیر یک ایدئولوژی باشد. طبعا این گروه در دوران حکومت خود ایدئولوژی داشته و اکنون هم می خواهد نیروهای خود را با توجیه ایدئولوژیک در صحنه نگه دارد، اما ماهیت آن بیشتر بر عمل گرایی و احترام به ارزش های قبیله ای استوار است. سئوال: طالبان از برپایی یک نظام اسلامی و یا آن چه اخیرا مطرح می کنند، یک نظام کاملا اسلامی سخن می زنند. چه گمانه زنی می توان درباره این نظام داشت؟ شاخص های نظام اسلامی یا کاملا اسلامی بر اساس عقاید این گروه چیست؟ امیری: نظام اسلامی یا کاملا اسلامی یک چیز مبهم است. این که طالبان بر امارت اسلامی تأکید نمی کند، بیشتر به این دلیل است که گویا از افکار عمومی داخل افغانستان و رسانه ها هراس دارد. بیشتر استفاده از چنین واژه هایی ماهیت سیاسی دارد و این گروه به خاطر هراسی که از افکار عمومی جامعه دارد، به جای امارت از واژه نظام اسلامی استفاده می کند. حال که مسأله صلح به میان آمده، خیلی از طالبان کوشش می کنند از خود مسئولیت نشان داده و به افکار عمومی توجه نمایند، اما واژه مبهم نظام اسلامی برای فریب افکار عمومی، و هم چنین اقناع جنگجویان این گروه به کار می رود. از سوی دیگر، استفاده از این واژه در میز مذاکرات هم موثر خواهد بود و می شود روی آن چانه زنی کرد. متأسفانه دولت افغانستان توانایی کافی برای دفاع از جمهوریت و قبولاندن آن به حیث یک نظام اسلامی در تقابل با منطق طالبانی ندارد. به هر حال، حدس من این است که طالبان تاکنون از موضع اصلی خود که همان امارت اسلامی باشد، عدول نکرده، ولی اصطلاح مبهم نظام اسلامی را برای فریب افکار و جلب اعتماد عمومی و هم چنین اقناع نیروهای خود استفاده می کند. سئوال: آیا طالبان ساختار یا چارچوب جدیدی برای نظام اسلامی ندارد و هدف گروه از طرح نظام اسلامی یک اقدام تاکتیکی یا فریب است؟ امیری: تجربه شخصی من این است. در آغاز که طالبان ظهور کرد، ما بیشتر فکر می کردیم این گروه یک جنبش شریعت گرا است که بر مسائل قومی تأکید ندارد، ولی گذر زمان و رفتار طالبان در دوره های اخیر و شناخت بیشتری که از این گروه پیدا شد، نشان می دهد که طالبان واقعا فاصله بسیار زیادی با شریعت گرایی دارد، حتی این گروه با برداشت های سخت گیرانه از شریعت هم زیاد موافق نیست، بلکه بیشتر یک جنبش قبیله ای است که با یک روپوش از شریعت حرکت می کند. نکته دومی که در مورد طالبان بسیار مهم است و من تذکر دادم، این است که این گروه یک جنبش بی کتاب است و هیچ مانیفستی ندارد، فقط رهبر این گروه سالانه یکی دو پیام عیدی صادر می کند، که آن هم بسیار فقیر و بی مایه است، اما این که یک چنین جریان بسیار فقیر فرهنگی و فاقد منطق تعامل، می خواهد به بخشی از ساختار سیاسی افغانستان مبدل شود، خطرناک است. طالبان هیچ طرح سیاسی قناعت بخشی برای آینده نظام در افغانستان ندارند، و فقط اخیرا فردی به نام ملا حنفی، معاون رهبری طالبان در مصاحبه ای بر تغییر قانون اساسی تأکید کرده، ولی نگفته که در این قانون چه عناصری وجود خواهد داشت، آیا انتخابات هست؟ ملا حنفی تأکید کرده که تاکنون انتخاباتی نداشته اند، ولی نگفته که اگر طالبان بخشی از نظام سیاسی آینده باشد، به مردم اجازه انتخاب زمامدار را خواهد داد یا نه! طالبان با بحران های زیادی از جمله در سطح رهبری مواجه است، و به نظر من طرح مشخصی برای ایجاد حکومت اسلامی ندارد، بلکه این گروه یک جنبش قبیله ای بوده که ابزار بازی های استراتژیک منطقه ای قرار می گیرد. سئوال: به رغم آن که طالبان به طور صریح بر برپایی امارت اسلامی اصرار نکرده و شما نیز به آن اشاره داشتید، اما به نظر می رسد یکی از چالش ها در مذاکرات بین الافغانی، تقابل هواداران امارت و جمهوری باشد. از طرفی چه در داخل و چه اجماع منطقه ای و بین المللی، جمهوریت را به نوعی خط قرمز خود می دانند. چگونه ممکن است که طالبان از این چالش عبور کنند؟ امیری: طالبان برای یک چنین چالشی آمادگی داشته است. طالبان به نام اسلام جنگیده، نیروهای زیادی را به کشتن داده و در مجموع به دشمن خود (آمریکایی ها) ضربات جدی وارد کرده است، اما این گروه خود را به کمک همین ایدئولوژی امارت به عنوان یک نیروی مشروع تبدیل کرد. وقتی معاهده آمریکا و طالبان در قطر امضا شد، در آن از طالبان به عنوان امارت اسلامی افغانستان که ایالات متحده آن را به عنوان یک دولت به رسمیت نمی شناسد یاد شده و این عبارت چندین بار در متن توافق نامه صلح تکرار شده است. بناء طالبان از پیش برای مقابله با این چالش آمادگی داشت؛ از یک طرف نیروهای خود را به نام اسلام و امارت توجیه کرده و از سوی دیگر، دست به بسیج اجتماعی و نیرو زده و مجاهد جلب کرده است. اما در مقابل این گروه، گفتمان دمکراسی و حقوق بشر در افغانستان خیلی موفق نبوده، بلکه کسانی که حامی این ایدئولوژی بودند، از یک سو فاسد و از سوی دیگر به آن وفادار نبودند، در نتیجه این ایدئولوژی تقویت نشد. در چنین شرایطی طالبان از لحاظ گفتمانی هم فضا را به نفع خود تغییر داده و بخش زیادی از گفتمان موجود به نام گفتمان اسلامی مبدل شده که به کمک طالبان می شتابد؛ بنابراین هم مشروعیت سیاسی طالبان بالا رفته و هم این گروه به لحاظ گفتمانی برای خود فضا ایجاد کرده و حتی می خواهد به عنوان یک هژمون، دیگران به نحوی در چارچوب گفتمانی طالبان بازی کنند، و این به نظر من خیلی خطرناک است. به نظر من در مذاکرات احتمالی بین الافغانی، چالش طالبان کمتر خواهد بود، ولی چالش کسانی که در جبهه جمهوریت قرار دارند، بیشتر است، زیرا آن ها ظرفیت فکری و فرهنگی کافی در یک گفتمان اسلامی ندارند. شاید آنها بتوانند به صورت تقلیدی از ارزش های موجود در چارچوب گفتمان دموکراسی و حقوق بشر دفاع کنند، ولی وقتی که طالبان فضای گفتمانی را به فضای اسلامی تغییر بدهد، فکر می کنم این کار برای جمهوری خواهان دشوار خواهد بود. سئوال: کشورهای منطقه و جهان در موضع گیری های خود به صراحت تأکید کرده اند که مخالف روی کار آمدن نظام امارت اسلامی در افغانستان بوده و نظام جمهوری خط قرمز آنها است. با توجه به هشداری که شما مطرح کردید، در صورت آغاز مذاکرات بین الافغانی، روند گفتگوها چگونه پیش خواهد رفت؟ امیری: پیش بینی آن دشوار است، اما این که کشورهای منطقه می گویند بازگشت امارت خط قرمز آنها است، به نظر من خیلی جدی به نظر نمی رسد. معلوم نیست کشورهای منطقه سر این موضع خود پافشاری کنند، بلکه آنها به دنبال منافع استراتژیک و درازمدت خود بوده و چه بسا یک افغانستان بی ثابت، به سود سایر کشورهای منطقه باشد، بنابراین خیلی نمی شود روی کشورهای منطقه حساب باز کرد، در حالی که همین کشورهای منطقه با ایجاد روابط سیاسی با طالبان و دید و بازدیدهای رسمی و غیررسمی با این گروه، به نحوی مشروعیت این گروه را بالا بردند و یک گروه تروریستی به یک گروه مشروع سیاسی که طرف تماس آمریکا و کشورهای منطقه، از ایران گرفته تا ازبکستان، روسیه و چین، تبدیل شده است. هیأت های رسمی طالبان در سطوح عالی با مقامات این کشورها، به خصوص در سطح وزارت خارجه دیدار می کند، و این نشان می دهد که کشورهای منطقه در مخالفت با ایدئولوژی طالبانی جدی نیستند. متأسفانه آمریکا در رأس همه، مشروعیت سیاسی طالبان را بسیار بالا برد، در حالی که این گروه به کمک حامیان منطقه ای خود، ضربه های نظامی به آمریکا وارد کرد. به نظر من آمریکا به وسیله مذاکره با طالبان و به رسمیت شناختن یک گروه تروریستی به عنوان یک طرف مذاکره، دچار یک خطای استراتژیک شد و خیلی به آن پرستیژ سیاسی داد. این رویکرد وضعیت را به ضرر مردم و دولت افغانستان تغییر داده و فعلا طالبان از یک گروه تروریستی نامشروعِ خشونت گرایِ آدم کش، به یک نیروی سیاسی مشروع طرف مذاکره تبدیل شده است. پیش گام این وضعیت آمریکایی ها بودند و متأسفانه وضعیت به ضرر نظام سیاسی مشروع و مردم افغانستان در حال تغییر است. سئوال: اگر تیم جمهوریت به خود نیاید و به لحاظ فکری و فرهنگی، ساختار و خطوط اساسی فکری خود را ترسیم نکند و نتواند از آن دفاع کند، ممکن است همه چیز به لحاظ بعد ایدئولوژیک نیز به نفع طالبان تمام شود؟ امیری: جبهه ایدئولوژیک جمهوری خواهان در افغانستان همیشه ضعیف بوده است. آنها تصور می کردند با همین کمک های بین المللی می توانند نظام جمهوری را در کشور برپا کنند، در حالی که خود آنها مجموعه بی تعهدی بودند که از یک سو کمک ها را هم حیف و میل کردند و از سوی دیگر، یک فساد گسترده را در سراسر جامعه تزریق کردند، در نتیجه نیروهای وفادار به دموکراسی در جامعه تقریبا منزوی شده و یا از بین رفتند، و شارلاتانیزم سیاسی، فساد گسترده و مافیا به نام دموکراسی بر کشور حاکم گردید. این جبهه از لحاظ ایدئولوژیک از اصل ضعیف بود و به نظر من، در مصافی که در پیش رو است نیز پیشاپیش باخته است. سئوال: برگردیم به ساختار سیاسی حکومت طالبان، این ساختار در پیش از 2001 بر مبنای امارت و تعیین امیر توسط شورای حل و عقد بود. انعطاف پذیری این ایدئولوژی در زمینه ساختار حکومت چگونه است و آیا دولت - ملت در ایدئولوژی طالبان جایگاهی دارد؟ امیری: این مسأله به میزان زیادی به انعطاف پذیری حامیان طالبان بستگی دارد. اگر آنها بخواهند به هر ترتیبی بخشی از ساختار نظام سیاسی آینده باشند، اما روی ساختارها و نهادها پافشاری نداشته باشند، احتمال این که طالبان بسیاری از پدیده هایی را که در افغانستان در حال شکل گیری و رشد بوده، بپذیرد، وجود دارد، ولی اگر رویکرد استراتژیک آنها این باشد که هر نوع تغییر نهادی در افغانستان ممکن است به زیان ایشان بوده و طالبان باید نیرویی باشد که نهاد خاص خود را ایجاد کند، در آن صورت امکان این که طالبان چارچوب های موجود را نپذیرد، روایت خاص خود از شریعت را تطبیق کند و یک نظام شرعی و اماراتی بسازد، بسیار بالا است. ما هنوز نمی دانیم که اولویت های طالبان در میز مذاکرات چیست، تاکنون موضع این گروه بسیار مبهم بوده، و همان طور که اشاره کردم، طالبان مانیفیست ندارد و ما چیزی در مورد این گروه در اختیار نداریم. در مورد این که آنها واقعا برای افغانستان چه می خواهند، هیچ چیزی از پیام های مبهم رهبران آنها به دست نمی آید، و بر این اساس، هیچ چیز به دقت قابل پیش بینی نیست. سئوالات: در بررسی رفتارهای طالبان قبل 2001 و بعد از 2001 تغییراتی دیده می شود، مانند استفاده از تکنولوژی، تحصیل زنان در برخی مناطق تحت کنترل این گروه و...، شما این تغییرات را چگونه حس می کنید، دامنه این تغییرات چقدر خواهد بود؟ امیری: دامنه تغییرات جدی نیست، به خاطر این که طالبان در آن زمان که خشونت به خرج می دادند هم سیاسی بود و فعلا هم. طالبان یک نیروی در صحنه هستند و بیشتر نگاه استراتژیک کسانی که در پشت صحنه فعالیت های این گروه را کارگردانی می کند، مهم است. به طور خاص، حامی طالبان در منطقه، دولت و ارتش پاکستان است، و آنها نگاه بسیار خصمانه ای در مورد افغانستان، نهادهای آن و آینده این کشور دارند. اگر آنها واقعا بخواهند افغانستان را اداره کنند، هیچ نیرویی جدی تر از طالبان نمی توانند پیدا کنند. البته کشورهای دیگر هم تلاش کرده اند که از طالبان استفاده کند. ولی در مجموع حامی جدی و اساسی طالبان، پاکستانی ها هستند، اما نمی دانیم که آیا این کشور اجازه شکل گیری نهادها را در افغانستان می دهد، یا واقعا می خواهد با ابزار طالبان، حداکثر ضربه را بر ساختار اجتماعی و فرهنگی افغانستان وارد کنند؟ این که این رویکرد قابل پیش بینی نیست، خیلی خطرناک است. طالبان پیش از این آثار تاریخی مثل بودای بامیان را نابود کردند، و همه اینها در یک نگاه بسیار کلان، که افغانستان حتی به لحاظ فرهنگی و اعتقادی به یک ویرانه تبدیل شود، ریشه دارد. باز هم من تأکید می کنم که رفتار طالبان تابعی از پالیسی اصلی حامیان این گروه در منطقه است که بر اساس آن، خشونت به خرج دهد، یا کم و بیش مماشات کند؟!. سئوال: پس به نظر شما تمام مباحثی که طالبان در دو سال اخیر در مذاکرات بین الافغانی، نشست های قطر، مصاحبه ها و گفتگوها در مورد حقوق زنان و اقلیت ها، آزادی بیان و رسانه و... مطرح کردند، ظاهری و تاکتیکی است؟ امیری: به میزان زیادی همین گونه است، شاید یک سری تغییرات در طالبان ایجاد شده باشد، ولی هیچ شواهدی در مورد این که این گروه به یک نیروی مسئول سیاسی تبدیل شود، وجود ندارد. نکته خطر نیز همین است که طالبان مسئولیت کافی ندارد، اما دولت های منطقه و به خصوص آمریکا مشروعیت این گروه را بالا بردند، و یک گروه غیرمسئول، ناگهان و یک شبه به بخشی از یک ساختار سیاسی یا حتی مدعی کل یک ساختار سیاسی تبدیل می شود! این بسیار خطرناک است. باید گفت که مسئولیت پذیری طالبان در قبال مردم افغانستان و هم چنین جامعه جهانی صفر است. سئوال: شما به متغیر پاکستان بر رفتار طالبان اشاره کردید، نقش و جایگاه این متغیر، با توجه به نقشی که آمریکا در حال بازی است، چقدر مهم است؟ و آیا در پسا صلح هم این متغیر اثرگذار خواهد بود؟ امیری: صد درصد تأثیر دارد و نقش پاکستان کم نشده است. پاکستان در واقع توانسته ایالات متحده را در راستای منافع خود در منطقه به کار گیرد. مذاکرات طالبان و آمریکا بدون کمک های پاکستان ممکن نبود. ما شاهد سفرهای متعدد نماینده ویژه آمریکا برای صلح افغانستان به پاکستان بودیم، و فعلا نقش این کشور در روند صلح افغانستان منحصر به فرد است. پاکستانی ها توانستند ایالات متحده را در راستای طرحی که از پیش آماده کرده بودند، به کار گیرند. آمریکا بازی های ناشیانه بسیار زیادی در منطقه داشته و نتوانسته سیاست، منابع و امکانات خود را خوب مدیریت کند، بنابراین، با توجه به ناشی بودن آمریکا در منطقه، پاکستان تسلط و اشراف همه جانبه بر منطقه به دست آورده و اکنون نقش اصلی را دارد. سئوال: اگر طالبان صلح کند، آیا این گروه به عنوان یک کل یکپارچه عمل خواهد کرد، و دچار انشعابات، به خصوص انشعابات ایدئولوژیک نخواهد شد؟ امیری: انشعبات حتمی است، حتی نشانه های آن از همین اکنون دیده می شود. من صد درصد مطمئن هستم انشعاباتی در گروه طالبان اتفاق می افتد و این انشعابات می تواند ایدئولوژیک نیز باشد. برخی حلقات افراطی تر مانند شبکه حقانی در درون طالبان وجود دارد. شبکه حقاتی تا مدت ها بیرون از گروه طالبان بود و فقط بعد از وفات ملا عمر به معاونت طالبان رسید، ولی هنوز هم در عملکرد خود جداگانه و خودسرانه رفتار می کند. کسان دیگری هم بی میل نیستند که در صورت صلح بدنه اصلی طالبان مثل شورای کویته و رهبران این گروه و ورود آنها به ساختار سیاسی، گروه های بدیل و زاپاس برای ایجاد خشونت های بیشتر در افغانستان وجود داشته باشد. به لحاظ تاکتیکی هم برخی نیروهای میانی طالبان مثل ملا قیوم ذاکر می خواهند حلقات مسلح نظامی خود را تا مدت های طولانی در اختیار داشته و خودسرانه عمل کنند، این هم سبب انشعاب در طالبان می شود. از همه اینها مهم تر، گروه های میانی طالبان منافع استراتژیک گسترده ای از ادامه جنگ دارند؛ آن ها عشر و مالیات می گیرند و یک اقتصاد بسیار گسترده مافیایی و جنگی ایجاد کرده اند. منبع ارتزاق و معیشت آن ها از همین طریق است و به همین دلیل به هیچ وجه نمی توانند منافع بسیار گسترده از جنگ را به راحتی با صلح معاوضه کنند. بنابراین گروه های زیادی آمادگی دارند که حتی بعد از صلح هم به وضعیت جنگی ادامه دهند. طالبان صد درصد دچار انشعاب می شوند، اما این که این انشعاب در حدی خواهد بود که به چالشی برای صلح با طالبان تبدیل شود، باید کمی صبور باشیم. سئوال: به عنوان سئوال آخر، با توجه به تلاش هایی که در سال های اخیر در داخل افغانستان برای ترویج ایدئولوژی های سلفی و وهابی، حتی در داخل دانشگاه ها وجود داشته روند ترویج اندیشه های افراطی در داخل افغانستان را چگونه می بینید؟ امیری: متأسفانه یک مشکل جدی در افغانستان این بوده است؛ کسانی که به طور رسمی حامل ایدئولوژی دمکراسی و حقوق بشر بودند، از لحاظ اسلامی بسیار ضعیف بوده و همیشه یک نقطه ضعف دینی اسلامی داشتند. پایگاه اسلامی دمکراسی خواهان در افغانستان و خاستگاه های مذهبی آنها همواره ضعیف بوده است، در نتیجه آن ها همیشه به گروه های افراطی باج داده اند. سال های اخیر از دوران محمد اشرف غنی، سال های باج دهی به گروه های افراطی بود، و این گروه ها به خوبی از این فرصت استفاده کردند. آنها در سربازگیری و ترویج ایدئولوژی خود دست باز داشتند، شبکه گسترده ای از مدارس را تقریبا در سراسر افغانستان ایجاد کردند، مساجد بسیاری با امکانات گسترده ساختند و شبکه های مختلف اصلاح و تربیت و... را ایجاد کردند. در نتیجه همان طور که گفتم، این فعالیت ها گفتمان موجود را به نفع طالبان تمام کرد. در داخل مساجد، دانشگاه ها و جاهای مختلف زمینه های بسیاری با امکانات مالی گسترده برای طالبان فراهم شده است، مجوز صدها مدرسه دینی توسط وزارت معارف افغانستان به آن ها داده شد که با سرمایه های هنگفت از کشورهای منطقه ساخت و ساز کردند و در نتیجه ساختار فرهنگی سنتی کشور به هم خورد. این وضعیت واکنش هایی را حتی در قشر سنتی ایجاد کرد. در این بین، بخش سنتی که دست آنها از پول خالی بود، بسیار زود میدان را به افراد تحصیل کرده و بیش از حد افراطی که با یک ادبیات جدید صحبت می کردند، واگذار کردند. افغانستان در برابر این موج جدید واقعا میدان را خالی کرده و زمینه برای ترویج سلفیت و وهابیت در بین اهل سنت فراهم شده است. سئوال: با وجود روند صلح پیش رو با طالبان، آینده فعالیت گروه های به شدت افراطی در داخل افغانستان را چگونه می بینید؟ امیری: فعلا گروه های افراطی از لحاظ گفتمانی موفق عمل کرده و زمینه را برای افراطیت بیشتر فراهم نموده اند. برای افراطیت دینی ـ مذهبی در افغانستان مانند سلفیت ادبیات سازی شده است اما برای دمکراسی نیم بند موجود ادبیات سازی نشد. این وضعیت آینده افغانستان را خطرناک می کند و امکان خشونت های مذهبی را بسیار بالا برده است. انتهای مطلب/