ایران شرقی 15 آبان 1399 ساعت 13:18 http://www.iess.ir/fa/translate/2425/ -------------------------------------------------- آسیای مرکزی و تحولات قفقاز عنوان : جنگ در قفقاز جنوبی؛ درس‌هایی برای آسیای مرکزی -------------------------------------------------- لازم است تمام کشورهای آسیای مرکزی وخامت تنش در قفقاز جنوبی، توسعه فعلی درگیری و نتایج بالقوه آن را به دقت بررسی کنند. با توجه به روابط سیاسی، اقتصادی و فرهنگی-انسان دوستانه عمیق و همچنین با توجه به گذشته تاریخی مشترک، مناطق قفقاز جنوبی و آسیای مرکزی دستاوردها، مشکلات و ویژگی‌های مشابه زیادی از زمان دستیابی به استقلال یعنی سال 1991 دارند. به همین دلیل، عبرت گیری از بحران فعلی در قفقاز جنوبی ممکن است به تعمیق همکاری منطقه‌ای، حل و فصل مشکلات بین دولتی موجود و همچنین ایجاد فضای اعتماد و توسعه پایدار در منطقه آسیای مرکزی کمک کند. متن : مطالعات راهبردی شرق/ اکرم عمراف، کارشناس مستقل در مقاله اختصاصی خود برای سایت CABAR.asia نوشته است: علی رغم سطح پایین تعامل آسیای مرکزی و قفقاز جنوبی، تحلیل رویدادهای قره باغ کوهستانی توسط کشورهای مذکور، با توجه به وجود اشتراکات خاص در دوران پساشوروی از ارزش ویژه ای برخوردار است. از 27 سپتامبر درگیری طولانی قره باغ کوهستانی بین نیروهای ارتش ناشناخته قره باغ (با حمایت ارمنستان) و ارتش آذربایجان به شدت بالا گرفت و براساس گزارش های رسانه ها، هر دو طرف درگیری قربانیان متعددی هم در میان نظامیان و هم در میان غیرنظامیان دارند. با این وجود، جامعه جهانی تلاش های بسیار محتاطانه و همراه با تردیدی برای آتش بس در این منطقه درگیری و آغاز فرآیند مذاکرات انجام می دهد. برخی از رویدادهای بین المللی مانند پاندمی طولانی مدت کرونا، بحران داخلی در اتحادیه اروپا، کمپین انتخاباتی فعال در آمریکا و رکود اجتماعی-اقتصادی جدی در جهان تحت تاثیر بحران کرونا درگیری را در قفقاز جنوبی به حاشیه دستور کار جهانی منتقل کرده اند. لازم است تمام کشورهای آسیای مرکزی وخامت تنش در قفقاز جنوبی، توسعه فعلی درگیری و نتایج بالقوه آن را به دقت بررسی کنند. با توجه به روابط سیاسی، اقتصادی و فرهنگی-انسان دوستانه عمیق و همچنین با توجه به گذشته تاریخی مشترک، مناطق قفقاز جنوبی و آسیای مرکزی دستاوردها، مشکلات و ویژگی های مشابه زیادی از زمان دستیابی به استقلال یعنی سال 1991 دارند. به همین دلیل، عبرت گیری از بحران فعلی در قفقاز جنوبی ممکن است به تعمیق همکاری منطقه ای، حل و فصل مشکلات بین دولتی موجود و همچنین ایجاد فضای اعتماد و توسعه پایدار در منطقه آسیای مرکزی کمک کند. نقش قدرت های خارجی در حل و فصل مسائل منطقه ای همانطور که وضعیت فعلی نشان می دهد، روسیه و ترکیه نیروهای خارجی اصلی هستند که قادراند بر درگیری در این منطقه تاثیر بگذارند. هر دو کشور دارای منافع تاریخی استراتژیک در منطقه قفقاز جنوبی بوده و به طور بدیهی قصد دارند حضور خود را در این منطقه گسترش دهند. این یک واقعیت است که علی رغم افزایش همکاری سیاسی و اقتصادی بین مسکو و آنکارا، تفاوت منافع این قدرت ها در خاورمیانه و آفریقای شمالی، نگران کننده است. متاسفانه این کشورها با برگزاری همزمان تمرینات نظامی گسترده بین روسیه و ارمنستان و همچنین بین ترکیه و آذربایجان در ماه های جولای-سپتامبر سال 2020 در تشدید وضعیت فعلی سهیم بوده اند. در سال های 2019-2010 روسیه همچنین عرضه کننده اصلی اسلحه به ارمنستان با شاخص 93% و به آذربایجان با شاخص 63% بود. آسیای مرکزی نیز با حضور روزافزون چین، روسیه، ترکیه، آمریکا و کشورهای اروپایی مانند آلمان و فرانسه و دیگر قدرت های بزرگ در منطقه مواجه است. با این حال، تجربه دیگر مناطق ضرورت جلوگیری از تبدیل شدن منطقه آسیای مرکزی به عرصه رقابت و تقابل قدرت های جهانی بزرگ را نشان می دهد. تجربه مناطق همسایه به وضوح نشان می دهد که فقدان رقابت درون منطقه ای، واگذاری نقش داور به قدرت های پیشرو و تکیه بر بازیگران بانفوذ خارج منطقه ای ممکن است بی ثباتی را تشدید و اختلافات منطقه ای موجود را وخیم کند. برخی از بازیگران خارج منطقه ای تا حد زیادی به حفظ طولانی مدت وضعیت بن بست و تلاطم در مناطق حضورخود که اهمیت و نفوذ آنها را افزایش می دهد، علاقه مندند. در این شرایط، حفظ سیاست خارجی چندجانبه توسط کشورهای آسیای مرکزی و ایجاد مکانیسم های منطقه ای تعامل از اهمیت خاصی برخوردار است. این مکانیسم ها نه تنها به افزایش همکاری سیاسی، اجتماعی-اقتصادی و فرهنگی-انسان دوستانه، بلکه به بررسی جامع مهم ترین مسائل منطقه ای و طرح های بازیگران خارج منطقه ای کمک خواهند کرد. جای خوشحالی است که کشورهای آسیای مرکزی از سال 2018 به برگزاری نشست های منطقه ای سالیانه در چارچوب نشست های مشورتی سران کشورها اقدام ورزیده اند. چنین فرمتی امکان بررسی مسائل مبرم منطقه را در فضای آرام و همچنین امکان اندیشیدن در مورد روش های حل و فصل آنها به منظور تقویت روابط همه جانبه و متقابلا سودمند آسیای مرکزی را فراهم می آورد. ایجاد تصویر دشمن خارجی از کشورهای همسایه هم ارمنستان و هم آذربایجان از زمان ظهور درگیری قره باغ کوهستانی در اواخر سال های 1980، به طور فعال سعی دارند از کشور همسایه خود تصویر "دشمن خارجی" بسیار جنگ طلب را بسازند و برای سازش های منطقه ای آمادگی ندارد. چنین رویکردی به ایدئولوژیزه کردن سیاست های خارجی ارمنستان و آذربایجان منجر و مانع ایجاد همکاری چند جانبه با کشورهای همسایه شده است. در نظر گرفتن کشور همسایه بعنوان "دشمن خارجی" مانع ایجاد گفتگو و بررسی سازنده مسائل روابط دوجانبه می شود. کشورهای آسیای مرکزی نیز در تاریخ خود بارها تلاش کردهاند از کشورهای همسایه تصویری خصمانه ایجاد کنند. به عنوان مثال، در ماه نوامبر سال 2002 دولت ترکمنستان، ازبکستان را به شرکت داشتن در سوءقصد به صفرمراد نیازاف، رئیس جمهور اول کشور متهم کرد. در روابط ازبکستان و تاجیکستان هم مشکلات جدی بوجود آمد. به عنوان مثال، مسئله ساخت نیروگاه های برق آبی در تاجیکستان تاثیر منفی قابل توجهی در همکاری دوجانبه این کشورها داشت. تصور دولت ازبکستان از نیروگاه برق آبی راغون به عنوان تهدیدی برای امنیت ملی به کاهش قابل توجه تمام انواع تعاملات بین این دو کشور منجر شد. طرف تاجیکی طرح ساخت و ساز این نیروگاه را در سطح ایدئولوژی ملی کمک به احیای کشور و حل و فصل مشکلات مبرم اقتصادی معرفی کرد. در این پس زمینه، تاجیکستان پیشرفت کند ساخت نیروگاه برق آبی راغون را به گردن همسایه دشمن خود انداخت. در سال های اخیر، وضعیت همکاری منطقه ای در آسیای مرکزی بهبود یافته است. سیاست منطقه ای جدید ازبکستان در تمایل به ایجاد جو اعتماد، دوستی، همکاری متقابلا سودمند و حل و فصل مشکلات بین دولتی مورد حمایت فعال همسایگان منطقه ای قرار دارد. با این حال، علی رغم این پویایی مثبت تعامل منطقه ای، باید به یاد داشت که وجود ایدئولوژی غیرسازنده به طور بالقوه مانع هم افزایی کشورهای آسیای مرکزی می شود. حل و فصل به موقع تمام مشکلات بحث برانگیز در روابط بین دولتی تجربه قفقاز جنوبی به وضوح نشان می دهد که تمام تلاش ها در جهت فرآیند حل و فصل مشکلات پیچیده منطقه ای با وخامت دوره ای آنها و پیچیدگی بیشتر چشم اندازهای راه حل دیپلماتیک همراه است. طرف ها علی رغم وجود مکانیسم بین المللی میانجی گری "گروه مینسک" و تصویب برخی از قطعنامه های مهم شورای امنیت که تا حد زیادی اجرا نشده اند، بیش از 30 سال است که نتوانسته اند درگیری را در اطراف قره باغ کوهستانی حل و فصل کنند. به علت عدم پیشرفت در مذاکرات صلح آمیز، طرف ها گاهی اوقات تلاش هایی برای حل و فصل وضع موجود با روش های نظامی و همچنین حل و فصل درگیری به نفع خود انجام می دهند. آسیای مرکزی نیز با برخی مشکلات طولانی مدت، از قبیل به رسمیت نشناختن مرزهای دولتی، مشکل استفاده منطقی از آب، تنشهای قومی در برخی مناطق و همچنین وخامت وضعیت زیست محیطی مواجه است. به عنوان مثال، علی رغم پیشرفت قابل توجه در مسئله تحدید حدود مرزهای دولتی از سال 2016، هنوز بیش از 10% مرز بین ازبکستان و قرقیزستان و همچنین 40% مرز بین تاجیکستان و قرقیزستان تعیین نشده است. در بخش های تعیین نشده مرزی بین تاجیکستان و قرقیزستان و تا حد کمی بین ازبکستان و قرقیزستان گاهی درگیری هایی رخ می دهد که در برخی موارد حتی به تلفات جانی منجر می شوند. در کنار اختلافات موجود پیرامون توزیع منطقی و عادلانه منابع آبی منطقه، مسئله نامشخص بودن مرزها یک تهدید جدی برای تعمیق روابط دوستانه در منطقه بوده و دارای ظرفیت خطرناک بی ثبات سازی وضعیت است. در عین حال، لازم به ذکر است که کشورهای آسیای مرکزی از چالش های موجود در مسائل مرزی آگاه اند و در سال های اخیر با تنظیم مجدد سیاست خارجی، به پیشرفت قابل توجهی در حل و فصل این مشکل پیچیده دست یافته اند. بدین ترتیب، فرآیند تعیین حدود مرزها و تا حد زیادی، تعیین حدود مرزهای قزاقستان با ترکمنستان و قرقیزستان، ازبکستان با قزاقستان، ترکمنستان و تاجیکستان تکمیل شده است. در مسئله توزیع منابع آبی نیز بدیهی است که طرف ها تصمیم گرفته اند از امنیتی شدن بیش از حد و سیاسی شدن مسئله دوری کرده و ایجاد دیدگاههای مثبت مشترک در روابط دوجانبه و تعمیق اعتماد بین طرف ها را در دستور کار خود قرار دهند. با این وجود، این مسئله بدون شک یک مسئله بسیار مهم برای آسیای مرکزی بوده و باید آن را برای یافتن راه حل های دیپلماتیک سازنده برای توسعه پایدار کل منطقه مورد توجه قرار داد. علی رغم دوستی های دولتی و همزیستی مشترک در منطقه و وجود طیف گسترده ای از روابط فرهنگی-انسان دوستانه، جو تعامل در منطقه و آمادگی برای حل و فصل مشکلات پیچیده بین دولتی تا حد زیادی به اراده و تصمیم رهبران ملی بستگی دارد. این رویکرد گاهی با توقف شدید روابط در آسیای مرکزی و گاهی هم با گرمی قابل توجه روابط متقابل همراه بوده است. به منظور جلوگیری از نوسانات سریع در تعاملات منطقه ای، باید سیستم همکاری چند سطحی را بین کشورهای آسیای مرکزی با جذب فعالان حوزه تجارت خصوصی و اتحادیه های عمومی، جامعه آکادمیک و نمایندگان حوزه فرهنگ و هنر به صورت مرحله ای توسعه داد. شکل گیری فرمت های منطقه ای چندجانبه برای بررسی دائمی مشکلات مبرم و چشم اندازهای شراکت در سطح وزارت خانه ها و همچنین مراکز تفکر کشورهای آسیای مرکزی، به افزایش تفاهم و طراحی راه حل های قابل قبول کمک خواهد کرد. به طور کلی، علی رغم سطح پایین تعامل آسیای مرکزی و قفقاز جنوبی، تحلیل رویدادهای قره باغ کوهستانی توسط کشورهای مذکور، با توجه به وجود اشتراکات خاص در دوران پساشوروی از ارزش ویژه ای برخوردار است. باید به موقع از تشدید وضعیت در قفقاز جنوبی همسایه عبرت گرفت و توجه دقیقی به شکست ها و دستاوردها در تاریخ آسیای مرکزی در جهت تقویت اقدامات اعتمادساز و تعیین چشم اندازهای همکاری منطقه ای داشت. در این پس زمینه، گسترش فعال همکاریهای منطقه ای در آسیای مرکزی در سال های اخیر گامی درست برای تامین توسعه پایدار کل منطقه است. جستجوی امکانات درون منطقه ای در راستای تعمیق همکاری تجاری-اقتصادی، گسترش تبادلات فرهنگی-انسان دوستانه و علمی-آموزشی، بهبود زیرساخت های لجستیکی، انرژی و غیره، گسترش جابجایی مردم و کالاها و همچنین تامین امنیت منطقه ای می توانند از درگیری های بالقوه در منطقه جلوگیری و بسیاری از مشکلات طولانی مدت را حل و فصل کرده و شراکت استراتژیک را بین کشورهای آسیای مرکزی برقرار کنند. انتهای مطلب/ آنچه در این متن آمده به معنای تأیید محتوای آن از سوی موسسه ایران شرقی نیست و تنها در راستای اطلاع رسانی و انعكاس نظرات تحليلگران و منابع مختلف منتشر شده است

Session Replace: Table './eastern8_db1/customer_sessions' is marked as crashed and should be repaired