ایران شرقی 20 شهريور 1399 ساعت 11:04 http://www.iess.ir/fa/analysis/2345/ -------------------------------------------------- بررسی فاکتور «اعتماد به دولت» در افغانستان عنوان : بررسی ریشه‌های بی‌اعتمادی مردم به دولت در افغانستان -------------------------------------------------- از زمان برچیده شدن حکومت طالبانی و تشکیل دولت جدید در افغانستان نزدیک به 19 سال می‌گذرد. اما هنوز با وجود پیشرفت‌هایی که این کشور داشته است، پیوسته جای «اعتماد به دولت» به ‌عنوان یکی از مهم‌ترین فاکتورهای توسعه سیاسی که از طرفی خود مقوم توسعه و از طرف دیگر زاده آن است، خالی است. در افغانستان پسا طالبان، فاکتور اعتماد به دولت هنوز وجود ندارد و یا شکل نگرفته است که دلایل متعدی مانند بی‌عدالتی و تبعیض، فساد، ناامنی، وجود برخی هویت‌های فراملی و فروملی، تاثیر بیگانگان و اختلافات سیاسی داخلی در شکل‌گیری این بی‌اعتمادی نقش داشته‌اند. متن : ایران شرقی/ آرین پورقدیری* از زمان برچیده شدن حکومت طالبانی و تشکیل دولت ملی در افغانستان نزدیک به 19 سال می گذرد. اما هنوز با وجود پیشرفت هایی که این کشور داشته است، پیوسته جای اعتماد به دولت به عنوان یکی از مهم ترین فاکتورهای توسعه سیاسی که از طرفی خود مقوم توسعه و از طرف دیگر زاده آن است، خالی است. چرا با وجود همه پیشرفت های سیاسی و اقتصادی که افغانستان به نسبت دوره طالبان و پیش از آن داشته است هنوز مردم این کشور نسبت به دولت خود بی اعتماد هستند؟ دلایل و ریشه های این بی اعتمادی چیست؟ این بی اعتمادی چه تأثیراتی بر روند توسعه سیاسی افغانستان دارد؟ ریشه های بی اعتمادی مردم افغانستان به دولت یکی از مهم ترین موانع توسعه سیاسی در افغانستان بی اعتمادی مردم نسبت به دولت است. بسیاری از مردم این کشور نسبت به نهادهای رسمی دید بدبینانه ای دارند؛ بر اساس یک نظرسنجی در سال 2013 از هر 4 شهروند افغانی یک نفر معتقد است ارتش این کشور فاسد است. این دیدگاه در درجه اول مانع همکاری و همدلی مردم با دولت و نهادهای مربوط به آن و در نهایت سدی در برابر توسعه سیاسی این کشور است؛ اما ریشه این بی اعتمادی ها چیست؟ اختلافات سیاسی اختلافات سیاسی و جاروجنجال های متعاقب آن در افغانستان بر میزان اعتماد مردم به دولت و نظام سیاسی تأثیر بسیار زیادی داشته است. چرا که افشاگری ها و تخریب های مداوم سیاستمداران علیه یکدیگر این حس را به مردم القا می کند که شفافیتی وجود ندارد و مسائلی دور از چشم آنها و در پس پرده در حال جریان است. این مسئله باعث رسیدن جامعه به این نتیجه دلسردکننده می شود که ریشه همه جنگ ها رسیدن به قدرت است و نه خدمت؛ و در نتیجه جامعه را نسبت به کل سیستم سیاسی بی اعتماد و ناامید می کند. علاوه بر این اختلافات سیاسی در درون حاکمیت باعث شده است تا دولت نتواند کارآمدی لازم را داشته باشد و بیشتر نیروی سیاسی صرف حل وفصل اختلافات شود و در این بین طالبان هم به شدت از این اختلافات استفاده تبلیغاتی می کند تا به مردم نشان دهد که دولت ملی موفق به تحقق وعده های خود نشده است. ناتوانی دولت در تأمین امنیت بر اساس نظرسنجی انستیتوی مرکز مطالعات استراتژیک افغانستان در سال 2015 مردم این کشور ناامنی را مهم ترین مشکل موجود در کشور خود می دانند. دولت ملی افغانستان که با حمله آمریکا به این کشور و سقوط طالبان بر سر کارآمد در بسیاری از موارد در تأمین امنیت، فارغ از دلایل آن بسیار ضعیف عمل کرده و همین زمینه را برای بی اعتمادی مردم فراهم نموده است. بر اساس بررسی های سازمان ملل 70 درصد جنایت های خشن در افغانستان در مناطق تحت کنترل دولت مرکزی انجام می شود. در سال 2001 آنچه مردم افغانستان را به ایستادگی در برابر تهاجم نیروهای آمریکا و ائتلاف تحریک نکرد ظلم و ستم حکومت طالبانی و بذرهای ناامنی و رعب و وحشتی بود که این حکومت در دل مردم کاشته بود. با روی کار آمدن دولت ملی کمترین توقعی که مردم افغانستان از این دولت داشتند تأمین امنیت به خصوص در برابر تهاجم های نیروهای طالبان بود که متأسفانه تا حد زیادی این خواسته محقق نشد. اینک طالبان حدود 50 تا 60 هزار نیرو در اختیار دارد و کماکان به ستم بر مناطق تحت نفوذ خود و همچنین عملیات تروریستی در سایر مناطق مشغول است. بر اساس یافته های کمیسیون مستقل حقوق بشر افغانستان از سال 2009 تا سال 2019 میلادی در این کشور مجموعاً ۸۶ هزار و 823 تن از افراد غیرنظامی کشته و زخمی شده اند. همچنین بنا بر گزارش وزارت مهاجرین این کشور درنتیجۀ جنگ و ناامنی ها، در سال 2019 میلادی تعداد ۷۰ هزار و 596 خانواده آواره شده اند. هویت های فروملی در افغانستان به دلیل شکل گیری ناقص روند دولت - ملت سازی؛ قومیت گرایی بسیار قوی تر از عنصر ملیت گرایی است به همین دلیل بدنه قدرت از هر قومی که باشد نمی تواند اعتماد و وفاداری سایر اقوام را جلب کند، به خصوص که مردم افغانستان، خود به خوبی می دانند که برای همه اقوام در این کشور منافع قومی به نسبت منافع ملی در اولویت قرار دارد. جمعیت افغانستان متشکل از قومیت های مختلفی است. پشتون ها 42 درصد کل جمعیت افغانستان را تشکیل می دهند. بعد از آن ها تاجیک ها با 27 درصد، هزاره ها با 9 درصد، ازبک ها با 9 درصد، ایماق ها با 4 درصد، ترکمن ها با 3 درصد، بلوچ ها با 2 درصد قرار دارند و 4 درصد باقی مانده هم سایر گروه های قومی بسیار کوچک هستند. در این کشور بین پشتون ها و سایر قوم ها مانند هزاره ها، تاجیک ها، ازبک ها بر سر قدرت سیاسی پیوسته کشمکش وجود دارد و اغلب کفه قدرت به نفع پشتون ها سنگین بوده و هست، همین مسئله زمینه را برای بروز رفتارهای تند قومیت گرایانه در بین سایر اقوام فراهم می کند و همچنین محرک عدم همدلی و اعتماد به سیستمی می شود که مردم آن را نماینده و حامی منافع عموم نمی دانند. هویت های فراملی داعش و طالبان به دلیل داشتن مجاهدینی از ملیت های مختلف و همچنین منابع تغذیه فکری و مالی از خارج خاک افغانستان دو هویت فراملی هستند که در افغانستان در حال فعالیت هستند. این دو گروه با زیر سؤال بردن عملکرد دولت به طور مداوم در تلاش برای ایجاد شکاف بین دولت و ملت به نفع خود و همچنین جذب نیروهای تازه نفس هستند. اینک پس از حدود نوزده سال که از حمله نیروهای ائتلاف به رهبری آمریکا به افغانستان می گذرد هنوز طالبان در 70 درصد از مناطق افغانستان مشغول به فعالیت است که 4 درصد از این وسعت تحت کنترل کامل آن گروه است و در 66 درصد دیگر حضور فعال دارد. این گروه با هدف ایجاد امارت اسلامی، مخالف دولت ملی یعنی دولتی متکی بر نیروی ملت افغانستان و درصدد ایجاد سیستمی بر پایه قرائت طالبانی از اسلام است و هر آنچه سد راه او شود از جمله دولت ملی را دشمن انگاشته و با اقدامات خود در جهت تضعیف و بد نام شدن آن گام بر می دارد. همچنین داعش با حدود 5 تا 7 هزار نیرو از دیگر نیروهای فراملی حاضر در افغانستان است. هدف این گروه چند ملیتی، یعنی تشکیل خلافت جهانی اسلام، اصولاً با پدیده دولت - ملت قرابتی ندارد. این گروه در همه سرزمین هایی که در آن حضور دارد کارشکنی در جهت تضعیف دولت ها و متعاقب آن بی اعتمادی مردم به سیستم سیاسی کشور و دل سپردن به تحقق هدف آن ها را در سرلوحه اقدامات خود قرار داده است. حضور داعش و طالبان علاوه بر موارد ذکر شده در فوق از جهت دیگر هم باعث کاهش اعتماد ملی به دولت افغانستان شده است. دولت افغانستان از ابتدای شکل گیری ثابت کرده است که در بسیاری از موارد قادر به کنترل طالبان و داعش تأمین امنیت مردم در برابر این گروهای افراطی نیست. این مسئله باعث شده است که مردم تا حد زیادی از قابلیت و کارآمدی دولت برای تأمین امنیت شهروندان ناامید و بار دیگر به جای تکیه بر دولت به قوم و قبیله خود اتکا کنند و آن را منبع آرامش و امنیت خود بدانند. بی عدالتی و تبعیض بی عدالتی چه به صورت نابرابری در برخورداری از منابع مالی و رفاهی و چه به صورت نابرابری در برخورداری از فرصت ها به شدت بر میزان اعتماد مردم افغانستان بر دولت تأثیر داشته است. با توجه به اینکه در این کشور پیوسته ساختار قدرت، قومی است چندان جای تعجب ندارد که پیوسته معادلات به نفع قوم حاکم باشد و این تبعیض سیستماتیک نه تنها موجب بی اعتمادی مردم به دولت بلکه منجر به بی اعتمادی در سطح جامعه و پاشیده شدن بذر کینه می شود. توزیع ناعادلانه ثروت و فرصت ها، حس سهیم بودن در یک سرنوشت مشترک و به تبع آن همدلی و همیاری با دولت را نابود می کند و در چنین شرایطی روند رسیدن به دموکراسی با بن بست روبرو می شود. چرا مردم باید به مشارکت سیاسی در نظامی بپردازند که منافع یک قوم را در اولویت قرار می دهد؟ از نمودهای دیگر بی عدالتی در این کشور می توان به مشکل تبعیض جنسیتی اشاره داشت. امروزه با وجود تلاش های دولت افغانستان و همچنین حمایت های جامعه جهانی هنوز هم زنان افغانستان با بحران ها و چالش هایی روبرو هستند و کماکان بسیاری از تبعیض ها و خشونت ها علیه زنان در این جامعه ادامه دارد. همین عامل دولت را از حمایت و اعتماد نیمی از جمعیت این کشور که زنان هستند محروم کرده است. فساد یکی از مهم ترین دلایلی که باعث شده است مردم افغانستان نسبت به دولت اعتماد نداشته باشند فساد جاری در دستگاه های اداری و اجرایی است. افغانستان در سال ۲۰۱۹ یکی از ۱۰ کشور با بیشترین میزان فساد بوده است. مسئله فساد به خصوص در بخش های نظامی و امنیتی بسیار افسارگسیخته است. در ماه می سال 2015 روزنامه نیوزویک گزارش داد که حدود 460 هزار اسلحه که پنتاگون به نیروهای امنیتی افغانستان داده بود، ناپدید و به طالبان فروخته شده است. همچنین بر اساس گزارش شفافیت بین الملل، 51 درصد مردم افغانستان حداقل یک بار به نیروهای پلیس رشوه داده اند. نمونه دیگری از فساد در دستگاه دولتی در این کشور پارتی بازی است. به عنوان مثال بسیاری از مقامات محلی نه بر اساس اقبال عمومی و یا شایستگی فردی بلکه بر پایه روابط شخصی انتخاب می شوند و مورد قبول و اعتماد مردم محلی نبوده و همین نارضایتی گاهی زمینه را برای همکاری اهالی این مناطق با طالبان فراهم می کند چرا که مردمی که سردمداران را نماینده خود ندانسته و فعالیت های آنها را نه در راستای منافع ملی بلکه در راستای منافع شخصی خود بپندارند کوچک ترین تمایلی به همکاری با آنها نداشته، راه بی تفاوتی و یا ضدیت در پیش می گیرند و همین زمینه را برای انشقاق میان دولت و ملت فراهم می سازد. وجود نیروهای خارجی وجود نیروهای آمریکایی در افغانستان باعث خدشه دار شدن غرور ملی مردم این کشور شده است. علی الخصوص که مردم خسته افغانستان اینک نیروهای آمریکایی را نه به عنوان ناجی بلکه به عنوان بخشی از مشکل این کشور می پندارند. مردم افغانستان که زمانی از شر حملات و کشتار نیروهای طالبان در امان نبودند، اینک از یک طرف توسط طالبان و از طرف دیگر به واسطه نیروهای آمریکایی عرصه را بر خود تنگ می بینند. هر سال شمار زیادی از غیرنظامیان در این کشور بر اثر عملیات های شبانه و حملات هوایی نیروهای آمریکایی جان خود را از دست می دهند. بر اساس آمار نماینده ویژه سازمان ملل از سال ۲۰۰۹ تاکنون بیش از ۱۰۰ هزار غیرنظامی در جریان درگیری های مسلحانه در این کشور کشته شده اند که بسیاری از آنها نه به دست طالبان که در حمله های نیروهای دولتی آمریکا و هم پیمانان او، جان خود را از دست داده اند؛نیروهایی که با توجه به اینکه هنوز نیمی از خاک افغانستان در دست طالبان یا زیر یوغ ستم آنها است، حضور آنها کمکی به برقراری صلح و امنیت در این کشور نکرده است. وقتی مردم از یک طرف شاهد حضور نیروهای بیگانه در کشور و نقض حاکمیت ملی آنها بدون هیچ مزیت و منفعتی و از طرف دیگر نظاره گر سکوت و بی عملی دولت هستند، اعتماد و اعتقاد خود نسبت به وطن پرستی و مستقل بودن سردمداران آنها را از دست می دهند. جمع بندی: اعتماد سیاسی از سرمایه های مهم نظام های سیاسی به شمار می رود. اعتماد مردم به نظام سیاسی با ایجاد انگیزه برای تعامل و مشارکت و همچنین حمایت از نظام سیاسی و تصمیمات آن باعث ایجاد همبستگی، ثبات و مشروعیت سیاسی و در مقابل، بی اعتمادی سیاسی جامعه به دولت منجر به عدم پشتیبانی مردم از مسئولان، بی توجهی به قوانین، کاهش مشارکت سیاسی، در برخی موارد بروز اعتراض های سیاسی بعضاً خشونت آمیز و غیر مدنی و در نهایت منجر به بحران مشروعیت می شود. آنچه باعث اعتماد سیاسی مردم به نظام سیاسی می شود، باور آنها به اثر بخشی و کار آمدی نظام و صداقت آن است؛ در صورتی که جامعه ای به این نتیجه برسد که نظام سیاسی حاکم قادر به تأمین نیازهای اقتصادی و امنیتی آن ها نبوده و امور را بر مبنای پنهان کاری و عدم شفافیت پیش می برد، رغبت خود به اتکا و همچنین حمایت از آن را از دست داده و دولت از سرمایه های اجتماعی اعتماد، مشارکت و حمایت محروم و حوزه سیاسی کشور به جای آرامش و همکاری به فضایی برای تنش و درگیری تبدیل می شود. دولتی که از اعتماد سیاسی ملت خود محروم باشد در پیشبرد برنامه های خود با موانع جدی روبرو می شود و برای تحقق اهداف خود یا مجبور به صرف زمان و هزینه های مالی گزاف است و یا دست شستن از آن ها. آنچه باعث شده است که اینک بعد از گذشت 19 سال از سقوط طالبان در افغانستان مردم این کشور هنوز نسبت به دولت خود بی اعتماد باشند دلایل متعدی مانند بی عدالتی و تبعیض، فساد، ناامنی، وجود برخی هویت های فراملی و فروملی، حضور بیگانگان و اختلافات سیاسی داخلی است. این عوامل باعث شده است که مردم این کشور اعتقاد خود به کارآمدی و مؤثر بودن سیستم سیاسی حاکم بر کشور را از دست دهند و در بسیاری از موارد با دولت همراهی نکرده و راه انفعال و یا عصیان در پیش گیرند. انتهای مطلب/ *دانشجوی دکتری جامعه شناسی سیاسی