ایران شرقی 19 مهر 1400 ساعت 12:16 http://www.iess.ir/fa/analysis/2814/ -------------------------------------------------- چشم‌انداز مواضع رحمان نسبت به طالبان عنوان : تحلیل و ارزیابی واکنش‌ها نسبت به رویکرد ضدطالبان دولت تاجیکستان -------------------------------------------------- به نظر می‌رسد دولت تاجیکستان توانایی‌های محدودی برای حمایت از جنبش مقاومت پنجشیر دارد و در عقلانیت محافظه‌کارانه امامعلی رحمان، به نظر نمی‌رسد که وی هیچ علاقه‌ای برای تشدید وضعیت امنیتی مرزهای جنوبی و تنش جدی و عملیاتی با طالبان داشته باشد. در عین حال دولت امامعلی رحمان به خوبی می‌داند که در دهه 1990 کشورهایی مثل روسیه، ایران و حتی هند جزو حامیان جبهه شمال بودند و امروز این کشور به‌تنهایی و با حمایت محدود برخی کشورهای اروپایی دست به چنین اقداماتی علیه طالبان و در حمایت از پنجشیر می‌زند. متن : مطالعات شرق/ امید رحیمی* مقدمه موضع دولت تاجیکستان نسبت به طالبان از ابتدای شکل گیری تحولات جدید در این کشور متفاوت بود. این تمایز به مرور زمان بیش از پیش نمایان گشت. در بازه پس از سقوط دولت اشرف غنی، تاجیکستان تنها دولت همسایه افغانستان است که به طور رسمی با مقامات طالبان مذاکره نکرده است. پس از استقرار دولت موقت در افغانستان توسط طالبان نیز اگرچه دولت های ازبکستان و حتی ترکمنستان به نوعی این دولت را به رسمیت شناخته و حتی شاهد سفر معاون شورای امنیت قرقیزستان به کابل بودیم، اما تاجیکستان کماکان به طور رسمی تمایلی به این موضوع نشان نداده است. هفته گذشته قربانقلی بردی محمداف، رئیس جمهور ترکمنستان هم در مصاحبه ای با خبرگزاری تاس روسیه گفت که عشق آباد آماده همکاری نزدیک با دولت جدید افغانستان و تقویت روابط برادرانه دو کشور است. روابط طالبان با روسیه و چین نیز در این مدت بهبود قابل توجهی یافته است. سخنگوی طالبان اخیراً در اظهاراتی خواستار کمک مسکو در لغو تحریم ها علیه افغانستان برای بازسازی بهتر این کشور شده است. با این حال، به نظر می رسد تمایز رویکردهای تاجیکستان به نقطه عطفی رسیده که امکان بروز برخی پیامدها و واکنش های سلبی از سوی طالبان وجود دارد. همین امر نیز می تواند برخی روندهای منطقه ای و نوع مواجهه روسیه با مسئله افغانستان را تحت الشعاع قرار دهد. در این گزارش به آخرین مواضع دولت تاجیکستان نسبت به طالبان پرداخته و واکنش های طالبان، روسیه و پاکستان نسبت به این مواضع را مورد ارزیابی قرار می دهیم. مواضع دولت تاجیکستان امامعلی رحمان، رئیس جمهور تاجیکستان سخنرانی خود در مجمع عمومی سازمان ملل متحد را به بحران انسانی در پنجشیر اختصاص داد و خواستار شکل گیری یک حکومت فراگیر در افغانستان شد. رحمان در سخنرانی خود تحولات افغانستان را تهدیدی جدی برای ثبات و امنیت منطقه عنوان کرد و تصریح نمود که تاجیکستان با توجه به 1400 کیلومتر مرز مشترک نمی تواند نسبت به تحولات افغانستان بی تفاوت باشد. رحمان همچنین از طالبان به عنوان بخشی از گروه های تروریستی شناخته شده شورای امنیت نام برد و این گروه را به نقض وعده های پیشین برای تشکیل حکومت فراگیر متهم کرد. رئیس جمهور تاجیکستان سخنرانی خود را با انتقاد از سکوت نهادهای حقوق بشری نسبت به فاجعه انسانی در پنجشیر به پایان برد. در همین راستا گزارش اخیر خبرگزاری فایننشیال تایمز تحت عنوان چگونه تاجیکستان به یک هاب برای مقاومت افغانستان تبدیل شد؟ ابعاد جدیدی از مواضع دولت امامعلی رحمان را در قبال مقاومت پنجشیر منتشر کرد. در این گزارش ادعا شده که بسیاری از رهبران مقاومت پنجشیر نظیر احمد مسعود به تاجیکستان گریخته اند و امیدوارند از این کشور به عنوان پناهگاهی امن برای مبارزه علیه طالبان استفاده کنند. در این گزارش ادعا شده افراد دیگری نظیر امرالله صالح، معاون سابق رئیس جمهور و رئیس جمهور موقت سابق و نیز عبدالطیف پدرام، رهبر کنگره ملی افغانستان نیز در تاجیکستان به سر می برند. یک دیپلمات غربی نیز البته در این گزارش باوجود نوعی تمجید از اقدامات دولت تاجیکستان تصریح می کند که ممکن است امامعلی رحمان از تهدید طالبان برای تقویت جایگاه خود در داخل و سرکوب بیشتر مخالفین و ارائه تدابیر بیشتر برای مقابله با تروریسم استفاده کند. اگرچه بعضی انتقادات نسبت به منابع این گزارش در شبکه های اجتماعی و رسانه ها منتشر شده است، اما برخی کارشناسان صحت عمده ادعاهای این گزارش را تائید کرده اند. کریستین فیر، استاد برنامه مطالعات امنیتی دانشگاه جورج تاون که افسر برنامه کمک رسانی سازمان ملل در افغانستان نیز بوده است، می گوید شکی در آن ندارم که این گزارش کاملاً صحت دارد. ویدا مهران، استاد دانشگاه اکستر انگلستان نیز می گوید این گزارش قابل اعتبار به نظر می رسد. جنیفر مرتضاشویلی، استاد دانشگاه پیتسبورک هم با اشاره به آن که این موضوع تاکنون تکذیب نشده، احتمال صحت آن را بالا می داند. این کارشناسان در گفت و گو با خبرگزاری فرانس 24 تأکید می کنند که ترس دوشنبه از احتمال بی ثباتی تاجیکستان توسط شبه نظامیان منجر به این اقدام این کشور شده است. همچنین برخی کارشناسان نظیر پل استرونسکی، تحلیل گر بنیاد کارنگی این اقدام امامعلی رحمان را دارای امتیازی بزرگ در داخل این کشور با حمایت از تاجیکانِ افغانستان می داند. به گفته او رحمان هیچ نگرانی از انتخابات ندارد، اما برای وجهه عمومی خود نگران است. استرونسکی همچنین سفر آتی رحمان به فرانسه و دیدار وی با امانوئل مکرون را گامی در ارتقاء تصویر خود به عنوان یک رهبر پیر و خردمند در جایگاه پیشوای ملت می بیند. در کنار این موضوع هفته گذشته برخی منابع رسانه ای روسیه، افغانستان و تاجیکستان به طور مشترک اخباری را مبنی بر سفر بسم الله خان محمدی، وزیر سابق دفاع افغانستان به تاجیکستان منتشر کردند. اسپوتنیک تاجیکی نیز به نقل از یک منبع آگاه در جبهه مقاومت پنجشیر ادعا کرده بسم الله خان در این سفر با همراهی تاج محمد جاهد، وزیر سابق امور داخلی افغانستان به تاجیکستان سفر کرده است. این منبع همچنین اضافه کرده که این دو چهره سیاسی که پیش از این به دوبی سفر کرده بودند، به تاجیکستان آمده اند تا در خصوص مسائل مربوط به مقاومت و مذاکرات با طالبان مشورت بدهند. در همین حال گفته می شود امرالله صالح، معاون اول اشرف غنی نیز کماکان در تاجیکستان حضور دارد. اسپوتنیک تاجیکی همچنین ادعا کرده است که چهره های سیاسی دیگری نظیر میررحمان رحمانی، رئیس ولسی جرگه و محمدعلم ایزدیار، معاون رئیس مشرانو جرگه نیز در این کشور به سر می برند. در همین حال برخی چهره های نزدیک مقاومت پنجشیر نیز از مواضع دولت امامعلی رحمان تمجید کرده اند. عبدالطیف پدرام با انتشار ویدئویی ضمن انتقاد از مواضع طالبان و پاکستان، اتهام مداخله تاجیکستان در امور داخلی افغانستان را رد کرده و می گوید کشوری که رئیس سرویس اطلاعاتی آن برای مدیریت و هماهنگی به افغانستان می آید در امور افغانستان مداخله می کند یا کشوری که می خواهد همه گروه های قومی و سیاسی به دولت بپیوندند؟. محمد ظاهری، سفیر افغانستان در دوشنبه نیز در مصاحبه ای با خبرگزاری آسیاپلاس تاجیکستان بدون تائید یا تکذیب سفر بسم الله خان محمدی، وزیر سابق دفاع افغانستان به تاجیکستان، تأکید می کند که طالبان به مذاکره اعتقاد ندارند و مذاکره کننده نیستند. او همچنین از سازمان ملل درخواست می کند که از تاجیکستان برای مدیریت پناهجویان حمایت کند. واکنش طالبان در حالی که طالبان تاکنون کمتر به صورت علنی نسبت به این اقدامات تاجیکستان اظهار نظر کرده بود، اما طی هفته های اخیر شاهد بروز برخی واکنش های لفظی و سیاسی نسبت به تحرکات تاجیکستان بودیم. ملا عبدالغنی برادر معاون نخست وزیر دولت موقت طالبان در اظهار نظری بی سابقه تاجیکستان را به دخالت در امور داخلی افغانستان متهم کرد و گفت که در صورت تکرار این دخالت ها، طالبان پاسخ خواهد داد. وی در مصاحبه ای با خبرگزاری الجزیره در این باره اظهار داشت که تاجیکستان در امور ما دخالت می کند، آن ها نباید در امور داخلی افغانستان مداخله کنند و همچنین تصریح کرد که به هیچ یک از کشورهای همسایه اجازه نمی دهیم دست به اختلاف افکنی فرقه ای و نژادی در کشورمان بزند. علاوه بر این، عبدالسلام حنفی، معاون نخست وزیر طالبان نیز در مصاحبه دیگری با الجزیره با حمایت از مواضع ملا عبدالغنی برادر نسبت به اظهارات امامعلی رحمان واکنش نشان داد. حنفی همچنین تأکید کرد کهتاجیکستان نباید در امور ما دخالت کند و با لحنی تهدیدآمیز گفت (این مداخله) به نفع هیچ کس نیست و هر اقدامی واکنشی خواهد داشت. او همچنین بدون اشاره به نام تاجیکستان یا هر کشور دیگری مدعی شد که پشت بمب گذاری های اخیر در جلال آباد سازمان های اطلاعات و امنیت کشورهای منطقه قرار دارند و تأکید کرد ما اجازه نخواهیم داد هیچ کس امنیت افغانستان یا امنیت دیگران را در این خاک تهدید کند. همچنین هفته گذشته برخی رسانه ها به نقل از مقامات محلی طالبان اخباری مبنی بر اعزام برخی نیروهای نظامی این گروه، ازجمله گردان های انتحاری، به مرزهای مشترک با تاجیکستان در ولایت تخار منتشر کرده اند. در همین راستا ذبیح الله مجاهد، سخنگوی دولت طالبان اعزام هزاران جنگجو به ولایت تخار را تائید کرده بود. از سوی دیگر رسانه ها به نقل از عبدالباسط بدر، مسئول قطعه نظامی کندک استشهادی طالبان ذکر کرده اند که نیروهای این یگان به زودی در ولسوالی اشکاشم مستقر می شوند. معاون فرماندار طالبان در ولایت بدخشان نیز گفته بود که واحدهای نظامی طالبان در مرز با تاجیکستان مستقر شده اند. قبل تر نیز برخی رسانه ها از استقرار برخی نیروهای استشهادی طالبان در ولایت قندوز خبر داده بودند. در پی انتشار این اخبار برخی منابع دیگر نیز از آماده باش نیروهای نظامی تاجیکستان در مرزهای مشترک با افغانستان خبر دادند. دولت تاجیکستان همچنین یک هفته قبل تر نیز اقدام به برگزاری مانور نظامی در مجاورت مرزهای افغانستان کرده بود. بااین حال هم طالبان و هم دولت تاجیکستان این اخبار را رد کرده و آن ها را شایعه خوانده اند. در این راستا بلال کریمی، از اعضای عالی رتبه طالبان در مصاحبه ای با خبرگزاری روسی ریانووستی تجمع نیروهای این گروه در مرزهای تاجیکستان را تکذیب کرد. او در پاسخ به سؤالی مبنی بر اینکه آیا امکان دارد نیروهای طالبان به مرز تاجیکستان کشیده شوند، پاسخ داد که واقعیت ندارد. در همین حال یک منبع آگاه به خبرگزاری آسیاپلاس تاجیکستان گفته است که اعزام نیروهای بیشتر به مرزهای تاجیکستان و افغانستان واقعیت ندارد. او همچنین تصریح کرده است که شواهدی مبنی بر تجمع نیروهای شبه نظامی طالبان در نزدیکی مرزهای تاجیکستان نیز مشاهده نمی شود و بر اساس اطلاعاتی که در اختیار سرویس های ویژه تاجیکستان است، هیچ تجمع و جابجایی شبه نظامیان طالبان و دیگر گروه ها در مرزهای مشترک با تاجیکستان مشاهده نشده است. او البته تصریح می کند که نگرانی ها همچنان وجود دارد و سه لایه دفاعی تاجیکستان که مرزبانان در خط نخست، سربازان و افسران وزارت دفاع در خط دوم و نیروهای ذخیره ارتش ملی در خط سوم آن حضور دارند، کماکان همچون 10 سال گذشته فعال هستند. نگاهِ روسیه به تحولات به نظر می رسد روسیه در سطح کلان تر مسائل افغانستان را مدیریت می کند و مادامی که تحرکات تاجیکستان و پاسخ های طالبان در این مناسبات کلان تأثیرگذار نباشد، قصد مداخله ندارد. به بیان دیگر، در حال حاضر سطح تحرکات طرفین همچنان به آستانه تحمل روسیه نرسیده است. بااین حال مشاهده سطحی از نگرانی در رفتارهای کرملین مشهود است. الکسی زایتسف، معاون بخش اطلاعات و مطبوعات وزارت امور خارجه روسیه در یک کنفرانس خبری اظهار داشت ما با نگرانی تنش فزاینده در روابط تاجیکستان و افغانستان را در پس زمینه اظهارات خشن متقابل رهبران تاجیکستان و دولت طالبان مشاهده می کنیم. گزارش هایی مبنی بر جمع شدن نیروهای مسلح توسط طرفین به مرز مشترک وجود دارد. ما از دوشنبه و کابل می خواهیم که به دنبال گزینه های قابل قبول برای حل وضعیت کنونی باشند. او همچنین تصریح کرد مسکو از دوشنبه و کابل می خواهد گزینه هایی را برای حل تنش ها در مرز تاجیکستان و افغانستان جستجو کنند که مناسب هر دو طرف باشد. در همین حال هفته گذشته نیروهای نظامی پایگاه 201 روسیه در تاجیکستان یک رزمایش تاکتیکی ویژه را در مناطق کوهستانی این کشور برای مقابله با شبه نظامیان برگزار کرد. در این رزمایش که با حضور 1800 نفر از نیروهای نظامی و ادوات زرهی روسی برگزار شد، عملیات اطلاعاتی شناسایی و رزمی کمین علیه شبه نظامیان فرضی به اجرا در آمد. با این وجود به نظر می رسد در حال حاضر نگاه روسیه به افغانستان بیش از همه متمرکز بر امنیت منطقه ای و مناسبات دوجانبه خود با آمریکا است. هفته گذشته روزنامه آمریکایی وال استریت ژورنال در مقاله ای ادعا کرده که نماینده کمیته روسای ستاد نیروهای مسلح آمریکا در دیدار با رئیس ستاد کل نیروی مسلح روسیه مسئله مربوط به امکان استفاده از پایگاه های نظامی روسی را در قرقیزستان و تاجیکستان برای مبارزه با تروریسم و ازجمله در افغانستان مطرح کرده اما پاسخ مشخص نگرفته است. در پاسخ به این ادعا دیمیتری پسکوف، سخنگوی کرملین اظهار نظری نکرده و در کنفرانس خبری اخیر به بیان من هیچ نظری در این خصوص ندارم اکتفا کرد و به سؤالی مبنی بر وجود مذاکرات در این زمینه نیز پاسخ نداد. این امر در حالی است که روزنامه کومرسانت روسیه چندی پیش ادعا کرده بود پوتین در ژنو این پیشنهاد را به بایدن ارائه کرده اما طرف روسی پاسخی از طرف آمریکایی دریافت نکرده است. همچنین روزنامه پولیتیکو اواخر ماه سپتامبر در گزارشی ادعا کرده که همچنان سناتورهای آمریکایی پشت درب های بسته با مقامات پنتاگون در خصوص مذاکرات با تاجیکستان، قرقیزستان و ازبکستان گفت وگو کردند. این موضوع نشان می دهد موضوع استقرار نظامی آمریکا در آسیای مرکزی همچنان در دستورکار پنتاگون قرار دارد. همچنین این نشریه و نیز وال استریت ژورنال مدعی مذاکراتی پنهانی بین مقامات آمریکا و روسیه برای همکاری عملیاتی در افغانستان شده اند. بازیگری پاکستان پاکستان که از ابتدای تحولات افغانستان تعاملات و مذاکرات نزدیکی را با تاجیکستان برقرار کرده بود، در بازه کنونی هم به نظر می رسد در صدد نقش آفرینی مضاعفی برای تعدیل مواضع دولت امامعلی رحمان است. پس از واکنش ها و تنش های لفظی بین تاجیکستان و طالبان، عمران خان نخست وزیر پاکستان به صورت تلفنی با امامعلی رحمان گفت و گو کرد. بر اساس بیانیه مطبوعاتی ریاست جمهوری تاجیکستان، در این تماس تلفنی امامعلی رحمان بر مواضع پیشین خود در قبال تحولات افغانستان تأکید کرده و البته طرفین برای حفظ تماس ها درباره افغانستان توافق کرده اند. دفتر نخست وزیری پاکستان نیز ضمن اشاره به اظهارات عمران خان در زمینه لزوم ارائه کمک های بشردوستانه به افغانستان، تصریح کرد که طرفین توافق کردند که تماس های خود را جهت ادامه هماهنگی تلاش ها در پشتیبانی از صلح و ثبات در افغانستان، ادامه دهند. این در حالی است که به نوشته برخی رسانه ها، در جریان دیدار اخیر عمران خان و امامعلی رحمان در دوشنبه در حاشیه برگزاری نشست سران سازمان همکاری شانگهای، طرف پاکستانی پیشنهادی را برای برگزاری مذاکرات میان طالبان و با نمایندگان اقوام دیگر ازجمله تاجیک ها، ازبک ها و هزاره ها ارائه کرده بود. اگرچه به صورت رسمی پاسخ دولت تاجیکستان به این پیشنهاد منتشر نشده، اما به نظر می رسد طرف تاجیکی با این امر موافق بوده است. عمران خان پس از بازگشت از دوشنبه گفته بود طالبان را متقاعد می کند تا با مشارکت افرادی از اقوام دیگر یک دولت فراگیر تشکیل بدهد. بااین حال خبرگزاری اسپوتنیک به نقل از یک منبع آگاه تاجیک اخباری مبنی بر عدم پیشرفت مذاکرات بین طالبان و مقاومت پنجشیر به میزبانی تاجیکستان منتشر کرد. این منبع که نامش ذکر نشده به اسپوتنیک گفته است که تاکنون هیچ تحرکی در مذاکرات بین مقاومت افغانستان و طالبان در تاجیکستان صورت نگرفته است. چشم انداز پیش رو واکنش علنی طالبان نسبت به اظهارات و موضع گیری های دولت تاجیکستان برای نخستین بار طی ماه های اخیر مشاهده شده است. طی این بازه همچنین مواضع دیگری در سطوح پایین تر نسبت به ایران و حتی پاکستان نیز مطرح شده است. از این منظر، در یک رویکرد کلی، این واکنش بخشی از استراتژی کلان طالبان برای کاهش مداخلات کشورهای خارجی و به ویژه همسایگان در مسائل داخلی و آینده افغانستان تلقی می شود. بااین حال سطح و نوع واکنش ها نسبت به تاجیکستان و وجود مؤلفه تأثیرگذار پنجشیر در این زمینه، منحصربه فرد بودن واکنش طالبان نسبت به تاجیکستان را از منظری دیگر به اثبات می رساند. از این منظر، واکنش طالبان به تاجیکستان واقعی تر و در چارچوب پاسخ به مواضع طرف مقابل ارزیابی می شود. بااین حال همچنان به نظر می رسد طرفین به آستانه تحمل خود نزدیک نشده اند. پیش بینی آن که کدام یک از طرفین با یک واکنش پیش بینی نشده معادلات فعلی را بر هم بزند، کماکان دشوار است. اما هر اقدام غیرسازنده از سوی دولت تاجیکستان که احساس تهدید بالفعلی علیه طالبان ایجاد کند و یا هر واکنش حساب نشده طالبان می تواند شرایط فعلی را تغییر دهد. پس از آن نیز مشخص نیست آیا طرفین مایل و قادر به ادامه تنش خواهند بود یا خیر. در صورت بروز درگیری های ولو محدود در مرزهای شمالی، طالبان که شمار قوای آن محدود است در یک نبرد نابرابر و کلاسیک با تاجیکستان درگیر خواهد شد و این امر تسلط بر کل افغانستان را برای این گروه دشوار می سازد. از طرفی هم دولت تاجیکستان در صورت وارد آمدن ضربات نامتقارن از سوی طالبان، توانایی دفاع کافی نخواهد داشت و این امر واکنش روسیه را نیز در قبال این کشور در بر خواهد داشت. در کنار این وضعیت غیرقابل پیش بینی، اهرم های کنترل تنش نیز به خوبی در این میان فعال شده اند. پاکستان روند فعالی از مذاکرات را با دولت تاجیکستان آغاز کرده است که این روند شدیداً مطلوب امامعلی رحمان است. این موضوع همچنین دست رحمان را در مذاکرات آتی در سفر پاریس و بروکسل بازتر می کند. در عین حال روسیه نیز که در تعاملات با آمریکا و پاکستان نیم نگاهی به وضعیت تاجیکستان دارد، در صورت جدی تر شدن وضعیت تنش ها می تواند اقدامات مؤثری برای کاهش تنش ها صورت دهد. واقعیت اینجاست که به نظر می رسد دولت تاجیکستان توانایی های محدودی برای حمایت از جنبش مقاومت پنجشیر دارد و در عقلانیت محافظه کارانه امامعلی رحمان، به نظر نمی رسد که وی هیچ علاقه ای برای تشدید وضعیت امنیتی مرزهای جنوبی و تنش جدی و عملیاتی با طالبان داشته باشد. در عین حال دولت امامعلی رحمان به خوبی می داند که در دهه 1990 کشورهایی مثل روسیه، ایران و حتی هند جزو حامیان جبهه شمال بودند و امروز این کشور به تنهایی و با حمایت محدود برخی کشورهای اروپایی دست به چنین اقداماتی علیه طالبان و در حمایت از پنجشیر می زند. در عین حال انتقال چنین پیام هایی به طالبان می تواند هزینه های اقدامات فعلی را کاهش داده و آن را به سطح سیاسی تنزل داده و به اقدامی صرفاً با هدف دریافت امتیازات سیاسی در سطح داخلی و بین المللی برای ارتقای مقبولیت دولت امامعلی رحمان برساند. انتهای مطلب/ *​پژوهشگر موسسه مطالعات راهبردی شرق

Session Replace: Table './eastern8_db1/customer_sessions' is marked as crashed and should be repaired