ایران شرقی 23 بهمن 1396 ساعت 9:34 http://www.iess.ir/fa/interview/1239/ -------------------------------------------------- گفتگوی ایران شرقی با کارشناسان آسیای مرکزی عنوان : تاثیر استعفای عنایت‌اف بر ساختار قدرت در ازبکستان -------------------------------------------------- متن : ایران شرقی/ طی سال های اخیر برکناری هیچ یک از مسئولین نهادهای امنیتی کشورهای آسیای مرکزی به اندازه استعفای رستم عنایت اف از مقام ریاست سازمان امنیت ملی ازبکستان، باعث بحث های داغ و طرح دیدگاه های ضد و نقیض کارشناسی و رسانه ای نشده بود. طی بیش از بیست سال گذشته، یعنی تا زمان حکومت داری اسلام کریموف رئیس جمهور پیشین ازبکستان، عنایت اف عملا دومین نفر قدرتمند این کشور به شمار می رفت. البته در همه کشورهای شوروی سابق، روسای سرویس های اطلاعاتی همواره از نفوذ بالایی برخوردار می باشند اما در ازبکستان به خصوص در دوره ریاست جمهوری کریموف سازمان امنیت ملی این کشور کنترل شدید بر تمامی عرصه های حیات سیاسی و اجتماعی جامعه این کشور داشت. اما در پی به قدرت رسیدن شوکت میرضیایف در بیش از یک سال پیش، تغییر و تحولاتی در این سازمان شروع شد که منجر به به برکناری تعدادی از مقامات مهم و کاهش اختیارات آنان گردید. به این بهانه، موسسه مطالعات آسیای مرکزی و افغانستان- ایران شرقی- در ارتباط با تعدادی از کارشناسان کشورهای آسیای مرکزی و روسیه این پرسش را مطرح کرد که برکناری عنایت اف چگونه امکان پذیر شد و در آینده ازبکستان چه تاثیری خواهد داشت؟ سلطان آکیمبیک اف کارشناس سیاسی قزاق و سردبیر مجله آسیای مرکزی: بیست و سه سال در رأس سازمان امنیت ملی ازبکستان قرار داشتن عنایت اف از یک سو دلیل وجود اعتماد مطلق کریم اف نسبت به وی بود و از سوی دیگر نشان می داد وی در این پست کارآیی لازم را دارد. به دلیل اعتماد کریم اف بود که قدرت و اختیارات بسیار بالایی در سازمان امنیت ملی ازبکستان تمرکز یافته بود. بنابراین، استعفای عنایت اف تحت هر شرایطی باز هم چیزی شبیه فوران آتشفشان سیاسی را به ذهن متبادر می کند. البته کارشناسان و تحلیلگران در رابطه به استعفای عنایت اف دیدگاه های مختلف و گاهی مخالف هم را مطرح کردند. برخی بر آنند که عنایت اف با توجه به شرایط سیاسی و امنیتی دوره ریاست جمهوری کریموف، با هر نوع باز کردن فضای سیاسی در کشور مخالف بود که این موضوع باعث تصمیم میرضیایف به برکناری وی شد. برخی دیگر معتقدند که این استعفا، تصمیم مشترک میرضیایف و عنایت اف می باشد. زیرا عنایت اف با سن بالا و وضعیت نامناسب سلامتی دیگر قادر به اجرای مسئولیت خود به صورت مناسب نبود. اما در هر صورت معلوم است که بین رئیس جمهور و رئیس سازمان امنیت ملی توافقی برای مرحله انتقال قدرت وجود داشت. البته میرضیایف پس از آنکه بعنوان رئیس جمهور انتخاب شد، اقدام به ایجاد قدرت به صورت عمودی کرد. در قدم اول رستم عظیم اف معاون اول نخست وزیر را که تا یک سال پیش از جمله مهره های اساسی برای اشغال کرسی ریاست جمهوری دانسته می شد، برکنار کرد. اینک نوبت به عنایت هم رسید. آنها از نظر نفوذ عملا هم طراز و هم سطح میرضیایف بودند که به نحوی وجودشان نامطلوب به نظر می رسید. رئیس جمهور جدید می خواهد کسانی را حفظ کند که مدیون وی باشند. اختیار عبدالله اف رئیس جدید سازمان امنیت ملی ازبکستان در گذشته به عنوان قاضی و سپس مشاور دولتی در امور هماهنگی نهادهای امنیتی و انتظامی، عضو مجلس و دادستان کل فعالیت داشته است. وی البته در مورد ساختار امنیت ملی اطلاع و شناخت کافی داشته ولی کادر این سیستم نمی باشد و می تواند وضعیت را بهتر درک و تصمیمات لازم را اتخاذ کند. در هر صورت تصمیم میرضیایف اتفاقی نیست. زیرا بیشتر مسئولین سازمان امنیت ملی ازبکستان، رشد و پیشرفت خود را مدیون عنایت اف می دانند. میرضیایف به دنبال نوسازی کشور بوده که مسئله ای بس دشوار است و در این مسیر می خواهد کنترل را به صورت کامل در اختیار داشته باشد. الکساندر کنیازف کارشناس سیاسی روس: از زمان درگذشت اسلام کریموف رئیس جمهور پیشین ازبکستان، در حقیقت عنایت اف نقش ضامن انتقال قدرت به میرضیایف به عنوان رئیس جمهور جدید این کشور را ایفا کرد. علاوه بر آن، عنایت اف یکی از مهمترین مهره های حامی میرضیایف در مبارزات انتخاباتی ریاست جمهوری ماه دسامبر سال 2016 این کشور نیز بود. پذیرش استعفای عنایت اف و انتصاب وی به عنوان مشاور ارشد سیاسی و حقوقی ریاست جمهوری اتفاقی غیر عادی نبوده بلکه بیشتر جنبه نمادین دارد. به عبارت دیگر، کنار رفتن عنایت اف به این معنی است که مرحله انتقال قدرت در ازبکستان به صورت کامل به پایان رسیده و دیگر چالش هایی که تاحدی در ابتدا وجود داشت، از بین رفته اند. از سوی دیگر، قرار گرفتن عنایت اف در جایگاه مشاور سیاسی و حقوقی ریاست جمهوری با مشکل سلامتی (بیماری) که دارد، هم به نفع خود وی است و هم به سود میرضیایف. البته استعفای عنایت اف از این منظر نیز نمادین است که طی یک سال گذشته ساختار امنیت ملی ازبکستان به صورت اساسی و جدی تغییر کرده و دیگر ساختار برتر در میان نهادهای امنیتی و انتظامی شناخته نمی شد. در اواخر سال 2016 به دستور رئیس جمهور بخش زیادی از اختیارات سازمان امنیت ملی به وزارت کشور ازبکستان منتقل شدند. سپس در در ماه مه سال 2017 واحدهای نظامی منطقه ای از ترکیب این ساختار بیرون شدند و علاوه بر آن، اختیاراتی که در بخش های اقتصادی قبلا با خود داشت، به شدت محدود گردیدند که منجر به تعضیف این سازمان شد. می توان گفت که امروز سازمان امنیت ملی ازبکستان به یک سرویس اطلاعاتی به اصطلاح معیار و معمول تبدیل شده و نیازی هم به وجود شخصیت قدرتمندی نظیر عنایت اف باقی نمانده است. یعنی برخلاف گذشته، در پیکربندی جدید نهادهای امنیتی و انتظامی ازبکستان هیچ یک از آنها دارای وضعیت و جایگاه استثنایی نخواهند بود. با این وجود، فرآیند یادشده با هماهنگی و همکاری خود عنایت اف دنبال شده و اختلافی که برخی از روزنامه نگاران در روابط وی با میرضیایف مشاهده می کردند، تنها محصول تخیل به اصطلاح رنگین آنها بوده است. رافوئیل ستاروف کارشناس سیاسی: با استعفای عنایت اف مرحله جدیدی از تعاملات ازبکستان با کشورهای منطقه شروع خواهد شد. در دوران کریموف عنایت اف کنترل را بر فضای ازبکستان به صورت کامل در اختیار داشت. این نهاد حتی به نحوی قوانین اجتماعی-اقتصادی در ازبکستان را تعیین می کرد. دز زمانیکه عنایت اف در سال 1995 به سمت ریاست سازمان امنیت ملی منصوب شد، اقدام به اتخاذ شدیدترین تصمیمات علیه مخالفان و گروه های اسلامگرا گرفت و پس از آن، فضا برای روزنامه نگاران مستقل و مدافعان حقوق بشر به شدت محدود شد. تعداد زیادی از مخالفین اسلامی و غیر اسلامی یا زندانی شدند و یا به خارج فرار کردند. البته عنایت اف در مرحله انتقال قدرت به میرضیایف نقش مهمی بازی کرد. در آن مقطع این امید وجود داشت که مهره های اصلی زمان کریموف (رستم عظیم اف، عنایت اف و...) پست های خود را حفظ خواهند کرد. ولی وجود آنها به میرضیایف اجازه نمی داد برنامه های خود را راحت دنبال کنند. آنها نفوذ داشتند و خود را در زمان کریموف هم وزن میرضیایف می دانستند و در تداوم قدرت هم سهم و حق خود را طلب می کردند و این موضوع برای میرضیایف مانع جدی دانسته می شد. بنابراین، آنها را از سر راه خود دور کرد. میرضیایف در نخستین روزهای مدیریت خود بر ازبکستان قانون جدید وزارت کشور را به امضا رساند و طی سخنرانی های خود از پلیس کشور شدیدا انتقاد کرد. در ادامه ادهم احمدبایف وزیر کشور را هم برکنار و حتی برای مدتی بازداشت کرد. همچنین مسئول سرویس امنیت ریاست جمهوری را هم برکنار و داماد خود را به جای وی منصوب کرد. میرضیایف با تشکیل گارد ملی ازبکستان و واگذاری اختیارات قابل توجهی به آن به گونه ای در برابر سازمان امنیت ملی وزنه متقابل ایجاد کرد. میرضیایف پیش از برکناری عنایت اف ضمن پیام سالانه خود در ماه دسامبر سال 2017 بر ضرورت تصویب قانون جدید درباره سازمان امنیت ملی و کاهش اختیارات این سازمان تاکید کرد. البته قبل از آن نیز به دستور رئیس جمهور برخی از اختیارات این سازمان حذف و یا به وزارت کشور واگذار شدند. بدون تردید استعفای عنایت اف را نمی توان یک اقدام داوطلبانه نامید. به نظر می رسد که عنایت اف درک کرد اقداماتی که طی یک سال گذشته میرضیایف دنبال کرد در میان مردم وجهه رئیس جمهور را به شدت بالا برد و مورد توجه و حمایت کشورهای همسایه و فراتر از آن نیز قرار گرفت. در چنین شرایطی، هر نوع تحرک عنایت اف هم در داخل و هم در خارج می توانست با عکس العمل های جدی رو به رو شود. بنابراین، عنایت اف استعفای خود را پذیرفت و تعیین وی به عنوان مشاور رئیس جمهور به نحوی تضمین حفظ دارایی های وی می باشد که نه تنها در ازبکستان بلکه در برخی از کشورهای خارجی به شمول روسیه، اروپا و امارت متحده عربی وجود دارد. با استعفای عنایت اف و انتصاب نفر مورد اعتماد عنایت اف در این سمت، دست رئیس جمهور در انجام برنامه های مورد نظر و به خصوص اصلاحات سیاسی و اقتصادی باز خواهد شد. دیگر مقامات مرکزی و محلی نگران وجود فردی نظیر عنایت اف نیستند که روزی آنها را به دلیل نقششان در انجام اصلاحات اقتصادی بازخواست کند. یعنی دیگر دست نمایندگان نهادهای امنیتی برای دخالت در فعالیت های نهادهای اقتصادی و بخش خصوصی مانند گذشته باز نخواهد بود. رحمت الله عبدالله اف معاون رئیس مرکز مطالعات افغانستان و منطقه در تاجیکستان: عنایت اف با نفوذ بالایی که بر روی فضای سیاسی ازبکستان داشت، نمی توانست با تغییر قدرت در این کشور بیش از این دوام بیاورد. محدود کردن اختیارات سازمان امنیت ملی ازبکستان در برخی از حوزه ها (از جمله اقتصادی و صنعتی) و واگذاری برخی دیگر از مسئولیت های آن به سایر نهادهای امنیتی و انتظامی به موضوع فوق بستگی دارد. با برکناری عنایت اف می توان گفت که تیم میرضیایف اکنون با نفرات کاملا جدیدی به کار خود ادامه خواهد داد و از مقامات با نفوذ سابق دیگر خبری نیست. البته این مسائل در حالیست که اصلاحات اقتصادی که میرضیایف بعد از به قدرت رسیدن در دستور کار قرار داد، همچنان مورد تائید عده ای از نخبگان این کشور قرار ندارد. در این خصوص به طور علنی صحبت نمی شود ولی نه تنها شخصیت هایی نظیر عنایت اف بلکه تعداد قابل توجهی از مقامات نهادهای مختلف دولتی و حتی کارشناسان نزدیک به دولت (دوران کریموف) نیز همه اقدامات رئیس جمهور جدید را تائید نمی کنند. وجود چنین روحیاتی می توانست با حضور مهره بانفوذی مانند عنایت اف در آینده برای میرضیایف درد سر ساز باشد. بنابراین رئیس جمهور عنایت اف را کنار گذاشت تا مانع جدی بر سر راه اصلاحات مدنظرش وجود نداشته باشد.

Session Replace: Table './eastern8_db1/customer_sessions' is marked as crashed and should be repaired