ایران شرقی 30 فروردين 1395 ساعت 11:23 http://www.iess.ir/fa/analysis/212/ -------------------------------------------------- «کریم اف» در راه روسیه؛ عنوان : آیا ازبکستان و روسیه به هم نزدیک می‌شوند؟ -------------------------------------------------- «الکساندر کنیازف» کارشناس مسائل آسیای مرکزی و روسیه در یادداشتی به بررسی فرضیه‌های سفر «اسلام کریم‌اف» رئیس جمهور ازبکستان به مسکو پرداخت. متن : ایران شرقی/ بازدید قبلی اسلام کریم اف رئیس جمهور ازبکستان از مسکو حدود یک سال پیش (در ماه مارس سال 2015) در چارچوب مراسم های هفتادمین سالگرد پیروزی بر آلمان نازی، یعنی چند ماه بعد از سفر ولادیمیر پوتین رئیس جمهور روسیه به تاشکند، صورت گرفت. در واقع هدف سفر این بار کریم اف مانند گذشته، حفظ مناسبات دو جانبه، که یکی از ویژگی های مهم سیاست خارجی ازبکستان که بر مبنای نگهداشت حداکثر تنوع و تعادل است، قابل ارزیابی می نماید. به عبارت دیگر، تاشکند همچون استراتژی کلان گذشته، هرگز همه تخم مرغ ها را در یک سبد نمی گذارد. در مجموع تاشکند در این جاده تقریباً همیشه موفق است، ظاهراً در مسکو نیز این واقعیت را که کشیدن ازبکستان به سمت خود، نوعی وقت تلف کردن است، پذیرفته اند. اما با این حال، در این سفر، یکی از بندهای مهم دستور کار سفر کریم اف به مسکو، مسائل مربوط به اجرای توافق نامه ای که در 10 دسامبر سال 2014 امضا شده است، خواهد بود. بر اساس این توافق7نامه تمامی ادعاهای مالی بین مسکو و تاشکند از دوران شوروی سابق و همچنین وام هایی که در اختیار ازبکستان در سال های 1992-1993 گذاشته شده است، حل و فصل می شوند. مدرن سازی و بروزرسانی ارتش ازبکستان، توسعه بخشی به روابط اقتصادی با محوریت تأمین انرژی، تسهیل در واردات و صادرات مواد غذایی، تأسیس رصدخانه بین المللی اخترشناسی، تشکیل سیستم کارآمدی امنیتی، بررسی موارد مورد نیاز برای طرح در نشست شانگهای و بررسی آخرین اوضاع افغانستان از مهمترین اهداف سفر کریم اف به ازبکستان است. مدرن سازی و به روز رسانی ارتش ازبکستان یکی از بخش های مهم حضور روسیه در ازبکستان اجرای یک برنامه درازمدت در چارچوب توافق نامه بین المللی دو جانبه می باشد که مدرن سازی و به روز رسانی نیروهای مسلح ازبکستان توسط مسکو را در بر می گیرد. تصویب این توافق نامه توسط روسیه زمینه حضور برجسته کرملین در این بازار فراخ را فراهم می کند. گسترش روابط انرژی با روسیه اولویت راهبردی تاشکند در آستانه سفر رئیس جمهور ازبکستان به مسکو، شرکت لوکایل روسیه به احداث کارخانه فراوری گاز کندیم در استان بخارا، جنوب و غرب این کشور که شامل 6 منبع میعانات گازی است و یکی از تأسیسات تولید کننده کلیدی گاز تاشکند به شمار می رود، اقدام نمود. وگیت الاکپراف رئیس شرکت روسی لوکایل در مراسم افتتاحیه ساخت و ساز این واحدها گفت که این مجموعه پرخرج ترین پروژه این شرکت در ازبکستان خواهد بود. در مجموع تا به امروز شرکت لوکایل روسیه در عرصه های نفت و گاز ازبکستان بیش از 3،5 میلیارد دلار هزینه کرده و بزرگ ترین سرمایه گذار خارجی در این کشور به شمار می رود. لذا گسترش روابط با شرکت های روسی در عرصه های انرژی در اولویت استراتژیک اقتصادی ازبکستان باقی می ماند. در حال حاضر روسیه به طور ثابت در میان شرکای تجارت خارجی ازبکستان جایگاه اول را از آن خود کرده است (طبق محاسبات متوسط در سال های اخیر 27-29 در صد). تاشکند به هیچ وجه به پیشنهادهای اتصال سیستم حمل و نقل گاز خودش به پروژه های نبوکا و تاپی که جایگزین شرکت های روسی به شمار می روند، توجهی نشان نداده است. خط لوله گاز در سمت شرقی، به چین، و شمالی، به روسیه تمام اهداف صادراتی تاشکند را فراهم کرده و ساخت بخش چهارم خط لوله گاز ازبکستان چین که در آینده در نظر گرفته شده است، اخلالی برای صادرات روسیه وارد نمی کند. تأسیس ساختار مشترک جهت واردات مواد غذایی ازبک به روسیه علیرغم عنصرهای بحرانی جاری در اقتصاد جهانی، تاشکند توانسته است رشد نسبتا با ثبات اقتصادی و تعادل در اقتصاد کلان را حفظ کند، به این ترتیب در سه ماه اول سال جاری تولید ناخالص داخلی این کشور صعود 7،5 در صدی داشته است. تاشکند بجز به توسعه همکاری های اقتصادی در صنعت نفت و گاز به بخش های دیگر نیز نیاز دارد که یکی از این سمت ها افزایش واردات مواد غذایی به روسیه می تواند باشد. انتظار می رود که در جریان سفر کریم اف به مسکو مسئله تأسیس ساختار مشترکی در این زمینه با سرمایه گذاری روسیه صورت می گیرد. تأسیس رصدخانه بین المللی اخترشناسی برای تاشکند واردات محصولات صنعتی روسیه از جمله ماشین آلات و تجهیزات خیلی مهم است. انتظار می رود در سفر رئیس جمهور ازبکستان به مسکو توافق نامه تأسیس یک ساختار بین المللی به منظور ادامه کارهای ساخت و ساز رصدخانه بین المللی اخترشناسی رادیویی سفه در این کشور به امضا رسد. روسیه و ازبکستان به طور مشترک طرح بزرگی را در عرصه کیهان شناسی راه اندازی می کنند که در دنیا نظیر ندارد. کارهای ساخت و ساز این رصدخانه در سال های 1980 میلادی آغاز شد اما با فروپاشی شوروی متوقف شد. توافقاتی که ضمن سفر پوتین به ازبکستان در دسامبر سال 2014 صورت گرفت، باعث برگشت دوباره به این مسئله شد و برای انجام این کارها دانشمندان 5 موسسه علمی و تحقیقاتی پیشرفته روسیه دعوت شده اند. یکی از موانع اصلی راه اندازی زودتر این پروژه عدم حل مسائل مالی می باشد که طرف روسی در حال حاضر پول ساخت این پروژه را در بودجه خود ذخیره کرده است. اما برای هزینه آن بر اساس توافق امه بین المللی باید یک سازمان ویژه بین المللی تشکیل شود که امضا آن ضمن سفر کریم اف به مسکو پیش بینی شده است. این رصدخانه در یک فلات کوهستانی موسوم به سفه در سلسله کوه های ترکستان قرار گرفته است. نشست سازمان همکاری شانگهای در تاشکند در ماه ژوئن سال جاری در شهر تاشکند ازبکستان، نشست علنی سازمان همکاری شانگهای برگزار می شود که تعیین دستور کار و فراهم کردن شرایط رد یا قبول تصمیمات بر عهده طرف میزبان خواهد بود. در سفر کریم اف به مسکو این مسئله به احتمال زیاد مورد بررسی قرار می گیرد. با اطمینان خاطر می توان گفت که ریاست ازبکستان، بر خلاف کشورهای همسایه اش، در مسئله شرکت در پروژه چینی کمربند اقتصادی جاده جدید ابریشم که پیوستن به آن را در ساختارهای اتحاد اقتصادی اوراسیا فعالانه بررسی می کنند، یک نگرش محتاطانه دارد. البته مسئله پیوستن ازبکستان به اتحاد اقتصادی اوراسیا عموماً بررسی نمی شود. بنابراین در رابطه با پیوستن به کمربند اقتصادی جاده جدید ابریشم یک بحث و تبادل نظر سطحی صورت خواهد گرفت. تشکیل سیستم کارآمد امنیتی مفهوم متعارف سیستم امنیت منطقه ای در آسیای مرکزی در هیچ کدام از کشورهای این منطقه به شکلی واقعی وجود ندارد. برخی کشورها هستند که تا حدی قادر به تضمین امنیت خود می باشند و به این ترتیب سیستم ها و بلوک هایی هستند که پهنای جغرافیایی بزرگ تری را در بر می گیرند و تنها تا حدی بر آسیای مرکزی اثر می گذارند (ناتو، سازمان پیمان امنیت جمعی، سازمان همکاری شانگهای). اما در رابطه با یک سیستم منطقه ای صحبتی نیست. در چنین شرایطی، وضع کنونی همکاری های دو جانبه تاشکند و مسکو در عرصه امنیت نیاز به توسعه دارد. سیستم کارآمد امنیتی می تواند و باید بر مبنای تعامل دو بازیگر اصلی منطقه ای، یعنی ازبکستان و قزاقستان تشکیل شود. البته این امر اقداماتی که در سمت سازمان پیمان امنیت جمعی انجام می گیرند را حذف نمی کند اما تعامل با ازبکستان به طور حتمی است. خروج ازبکستان در سال 2012 میلادی از سازمان پیمان امنیت جمعی تقریباً بر همکاری تاشکند و مسکو در عرصه نظامی و سیاسی هیچ تأثیری نگذاشت: گفت وگوهای امنیتی بین مسکو و تاشکند قطع نشدند. عامل افغانستان و کشورهای منطقه برای ازبکستان توسعه اوضاع در افغانستان و کشورهای همسایه از جمله تاجیکستان، قرقیزستان و ترکمنستان مهم است، زیرا تهدیدات افغانستان می توانند توسط این کشورها به ازبکستان انتقال یابند. مرز ازبکستان با افغانستان به خوبی محافظت می شود و دیگر نکته این است که منطقه هم جوار ازبکستان، بلخ افغانستان است که تا حدی آرام تر است. اما انتظار می رود که کریم اف در سفر خود به مسکو دورنمای تخریب حکومت فعلی کابل را در چارچوب تهدیدات ناشی از افغانستان مورد بحث و تبادل نظر قرار دهد. در مجموع تاشکند با عقیده روسیه در زمینه حل و فصل بحران افغانستان از جمله با دعوت مخالفان حکومت کابل، یعنی طالبان به این روند سیاسی موافق است. تاشکند به مانند مسکو حفظ نقش عبدالرشید دوستم فرمانده ازبک تبار در شمال افغانستان را استثنا نمی داند. اما تاشکند مدت ها است که به مناسبات وی با سرویس های ویژه ترکیه با نگرانی نگاه می کند و این نگرانی را تاشکند می تواند با احتیاط به مسکو که در یک شرایط درگیری با ترکیه قرار گرفته است، انتقال دهد. سردی روابط مسکو و بیشکک و نشانه های بی ثباتی در ترکمنستان زمینه مساعد دیگر برای بررسی مسائل منطقه ای، بروز شکاف بین روسیه و قرقیزستان در عرصه انرژی است (ساخت نیروگاه قمبرآتا) که تاشکند همیشه به این طرح با یک دید منفی می نگریست. در خصوص دیگر مسائل منطقه ای، در شرایط فعلی این تنها تاشکند است که کانال های ارتباط با عشق آباد را که اخیراً روسیه از دست داده، حفظ کرده است که می تواند یکی دیگر از موضوعات مورد بحث طرفین محسوب گردد.