ویژهنامه شماره 107 کارگروه آسیای مرکزی
ابعاد سیاسی- امنیتی «سازمان دولتهای ترک»؛ پیامدها و توصیهها برای ج.ا.ایران
مرکز مطالعات راهبردی شرق , 23 بهمن 1404 ساعت 13:08
مولف : کارگروه آسیای مرکزی موسسه مطالعات راهبردی شرق
آخرین نشست سازمان دولتهای تُرک در «قَبَله» که شهری راهبردی در شمال جمهوری آذربایجان به شمار میرود، تشکیل شده است. در این گزارش به توصیف اجمالی این نشست و بازتابهای آن در اندیشکدههای روسیه و همچنین به جنبههای ژئوپلیتیک بیانیۀ 121 مادهای این اجلاس پرداخته شده است.
ایران در سطح منطقهای با دو سازۀ بزرگ تمدنی- قومی مواجه است که هر یک به نحوی امنیّتملّی، منافع ژئوپلیتیک و حتی لایههای تمدّن ایرانی را تحت فشار قرار میدهد. در جنوب، اتحادیۀ عرب و شورای همکاری کشورهای حاشیۀ خلیج فارس، فعال شده است که سازهای براساس ناسیونالیسم عربی و منافع کشورهای عرب بوده و تحت نفوذ و هدایت اهداف ژئوپلیتیک غربی عمل میکند. این مجموعه تلاش دارد بر منابع انرژی، مسیرهای راهبردی دریایی و تعاملات اقتصادی ایران با همسایگان اثرگذار باشد و در عین حال، با تأکید بر محور عربی، جایگاه تمدنی و فرهنگی ایران را در حاشیۀ جنوبی خلیج فارس تضعیف کند. اما در شمال فلات ایران نیز پویاییهای جریان ترکی در قالب سازمان دولتهای ترک (با نام اختصاری OTS) پدیدار شده است و پیمان امنیت دستهجمعی (CSTO) تحت هدایت روسیه هم حضور دارد.
هرچند سازمان امنیتی اخیرالذکر، بیش از آنکه مدعی سازهای تمدنی-قومی باشد، بهعنوان یک سازوکار بومی اوراسیایی برای مدیریت تحولات امنیتی فضای پساشوروی عمل میکند، اما سازۀ فرهنگی-قومی ترکزبان که وارد مرحلۀ ساختارسازی منطقهای شده، تحت هدایت ترکیه در سالهای اخیر از یک نهاد فرهنگی- زبانی به یک سازمان کاملاً سیاسی تبدیل شده است. سازمان دولتهای ترک که در سال ۲۰۰۹ با هدف ایجاد هماهنگی میان کشورهای ترکزبان (یا ترکپندار) در حوزههای سیاسی، اقتصادی و فرهنگی راهاندازی شد، امروزه با توسعۀ همکاریهای چندجانبه، پروژههای حملونقل، انرژی و نوآوری، به یک بازیگر متوسط ژئوپلیتیک در قفقاز و آسیای مرکزی تبدیل شده است.
اعضای اصلی این سازمان شامل ترکیه، آذربایجان، قزاقستان، قرقیزستان و ازبکستان هستند و برخی کشورها مانند ترکمنستان و مجارستان نیز نقش ناظر را ایفا میکنند. اجلاس یازدهم این سازمان در سال ۲۰۲۴، با تمرکز بر توسعۀ زیرساختها، هماهنگی اقتصادی و سیاسی و ارتقای همکاریهای امنیتی، نشان داد که این مجموعه به مثابه یک سازۀ تمدنی-قومیتی، علاقۀ زیادی به ایجاد یا مشارکت در شکلدهیِ ترتیبات منطقهای در شمال ایران دارد. در چشمانداز ژئواستراتژیک و تحلیل امنیتی، این سازه نیز با اهداف ژئوپلیتیک غربی همسو است.
بنابراین، ایران در یک فضای ژئوپلیتیک ناشی از گسلهای تمدنی قرار گرفته است که از جنوب تحت فشار ناسیونالیسم عربی و از شمال تحت فشار هویت و ناسیونالیسم تُرک و شبکههای منطقهای همگرا با غرب قرار دارد. این دو لایه، که هر دو مبتنی بر قومیت و اهداف ژئوپلیتیک شکل گرفته است، مستقیماً ظرفیتهای امنیت ملّی، نفوذ منطقهای و تداوم لایههای تمدنی ایران را به چالش میکشد و میتواند در بلندمدت بهعنوان مکمل راهبردی در سناریوهای فشار حداکثری علیه ایران، ایفای نقش کند.
آخرین نشست سازمان دولتهای تُرک در «قَبَله» که شهری راهبردی در شمال جمهوری آذربایجان به شمار میرود، تشکیل شده است. در این گزارش به توصیف اجمالی این نشست و بازتابهای آن در اندیشکدههای روسیه و همچنین به جنبههای ژئوپلیتیک بیانیۀ 121 مادهای این اجلاس پرداخته شده است.
کد مطلب: 4254