تحلیل وضعیت «داعش خراسان» در 2025

• کاهش فعالیت «داعش خراسان» در افغانستان

گرچه در سه ماهۀ آخر سال 2024 و سه ماهۀ اول سال 2025، تحرکات گروه «داعش خراسان» در افغانستان اندکی افزایش پیدا کرد و از حدود دو حملۀ گزارش شده در هر ماه، به سه حمله در سه ماهۀ دوم سال 2025 رسید اما تحرکات این گروه تقریباً به صفر رسیده است. در واقع، «داعش خراسان» به‌طور مرتب درگیر نبرد با طالبان در مناطق دوردست شرق افغانستان بوده است (درگیری‌های کوچکی که عموماً گزارش نمی‌شوند) اما شکی نیست که تا اواسط سال 2025، نمود این گروه بسیار کم بوده است.

کاهش تحرکات آشکار «داعش خراسان» چند دلیل دارد. اول اینکه، عملیات‌های ضد تروریستی، ضربات جدی بر ساختار اصلی این گروه تروریستی وارد کرد. علاوه بر این، «داعش خراسان» به‌شدت از سوی مقام‌های پاکستانی در ایالت بلوچستان پاکستان و همچنین شورشیان ملی‌گرای بلوچ (که در مارس 2025 به یکی از اردوگاه‌های داعش در منطقۀ مستونگ حمله کرده بود) تحت فشار قرار گرفت. این مسئله باعث پیچیده شدن جریان لجستیک «داعش خراسان» در جنوب و غرب افغانستان، دست‌کم به‌طور موقت، شد. با این حال، «داعش خراسان» همچنان حضور خود را در این منطقه حفظ کرده و هنوز چهار اردوگاه دیگر در این مناطق دارد.

از سوی دیگر، گسترش تحرکات تحریک طالبان پاکستان در ایالت خیبرپختونخوا نیز «داعش خراسان» را به انجام تحرکات زیرزمینی در این منطقه سوق داد. به‌نظر می‌رسید که رشد به‌ظاهر بی‌وقفۀ نیروهای تحریک طالبان در خیبرپختونخوا، در سال‌های 2023 تا 2024، سبب نگرانی رهبران «داعش خراسان» شده بود. در چنین شرایطی، «داعش خراسان» باید بخش زیادی از رهبران و دارایی‌های خود را به بلوچستان انتقال می‌داد که این مسئله در نهایت آنها را در معرض خطر قرار می‌داد.

در ژوئن 2024، تحریک طالبان برای اولین بار، نیروهای «داعش خراسان» را با عنوان «خوارج» خطاب کرد. رسانه‌های «داعش خراسان» نیز در واکنش به این اقدام، تحریک طالبان را متهم به ارتباط داشتن با نهادهای اطلاعاتی (بخوانید هند) کردند. در اواخر سال 2024، کادر رهبری «داعش خراسان» لفاظی‌های خود علیه تحریک طالبان را افزایش داد. تحریک طالبان نیز در واکنش به این موضوع (و احتمالاً پس از انتقال دارایی‌های حساس خود)، به افرادش دستور داد تا همۀ ارتباط‌های خود را با «داعش خراسان» قطع کنند.

طالبان نیز همچنان به فشارهای خود ضد «داعش خراسان» ادامه می‌داد (گرچه گزارش‌های زیادی دربارۀ آن منتشر نمی‌کرد) و غالباً در مناطق جنوب و غرب افغانستان موفق بود؛ جایی که سلول‌های «داعش خراسان» منزوی بودند و از تدارکات کافی برخوردار نبودند. منابع «داعش خراسان» در این مناطق، در نیمۀ اول سال 2025 گزارش دادند که کار عضوگیری تقریباً متوقف شده است و تلفات وارد شده به این گروه به‌راحتی قابل جبران نیستند. در شرایطی که تدارکات کافی در اختیار «داعش خراسان» قرار نداشت، این گروه بحث ترک این مناطق را در دستور کار خود قرار داد.

علاوه بر این، بخشی از بودجه‌ای که از سمت رهبری جهانی داعش برای «داعش خراسان» ارسال می‌شد، احتمالاً در سال 2025 به‌سمت سوریه روانه شد؛ جایی که داعش، یک فرصت راهبردی مناسب برای آغاز دوبارۀ کارش می‌دید. منابع دولت جدید سوریه، شواهدی دال بر افزایش روزافزون تلاش‌های داعش برای بازپس‌گیری مناطقی از این کشور ارائه داده‌اند.

همچنین در نیمۀ دوم سال 2024 و در نیمۀ اول سال 2025، به‌نظر می‌رسید که «داعش خراسان» نقش چندانی در سازماندهی حملات تروریستی در کشورهای دوردست (که در نیمۀ اول سال 2024 به اوج خود رسیده بود) نداشته است. طبق گزارش یک عضو افغانستانی «داعش خراسان» در ترکیه، در ژانویۀ 2025، تلاش‌های این گروه برای وارد کردن اعضایش به اروپا، در اواخر سال 2024 متوقف شده بود. 

این وضعیت ممکن است نتیجۀ مشکلاتی باشد که در زمان بالا رفتن سطح هشدار در اروپا، متوجه نیروهای داعشی شده بود. اما این موضوع نیز واضح است که دستگیری «ابومنذر» در پاکستان در بهار سال 2024 (که متعاقباً منجر به دستگیری شماری از اعضای هستۀ عملیاتی‌اش شد) نیز ضربۀ مهلکی بر پیکر «داعش خراسان» وارد کرده است. «ابومنذر» و افرادش، مسئول سازماندهی حملات خارجی بودند. علاوه بر این، «داعش خراسان» احتمالاٌ به‌خاطر فشارهای فزایندۀ ترکیه و افغانستان و همچنین به‌خاطر توافقی که با «ارتش آزادی‌بخش بلوچستان» انجام داده بود، به این نتیجه رسید که بلوچستان را به‌عنوان یک پناهگاه امن بالقوه انتخاب کند؛ اما این اقدام، یک اشتباه پرهزینه بود.

به‌نظر می‌رسد که دلایل اصلی کاهش تحرکات «داعش خراسان»، نبود بودجه و لجستیک ضعیف بوده است. با این وجود، «داعش خراسان» سعی کرد تا با نفوذ در بین صفوف طالبان و همچنین بهره‌برداری از وضعیت بحرانی سایر گروه‌های اپوزیسیون مسلح ضد طالبان، مثل «جبهۀ مقاومت ملی»، بر این مشکلات فایق آید. طبق گفتۀ مقام‌های «داعش خراسان»، تنها مناطقی که جذب نیرو در آنها به خوبی انجام می‌شود، مناطق عملیاتی «جبهۀ مقاومت ملی»، مثل کاپیسا و سایر مناطق تاجیک‌‌نشین شمال کابل است. حتی به‌نظر می‌رسد که دستگیری «ابویاسر الترکی» در پاکستان در ژوئن 2025 (فردی که مسئول عملیات‌های تبلیغاتی این گروه به زبان‌های ترکی و انگلیسی بود) نیز به فعالیت‌های این گروه در فضای مجازی ضربه وارد کرد.

براساس گفتۀ منابع «داعش خراسان» در سال 2025، در این شرایط رهبران گروه تصمیم گرفتند تا زمانی که گروه در چنین موضع ضعفی قرار دارد، دست به حمله نزنند و در عوض، تا زمان مهیا شدن فرصت‌های بهتر، نیروهای خود را در حالت ذخیره نگه دارند.

• ادامۀ عملیات‌های تحریک طالبان از خاک افغانستان، به‌رغم فشارهای طالبان

اگرچه تحریک طالبان مدت‌هاست که دارایی‌های نظامی خود را به پاکستان منتقل کرده است اما هنوز پایگاه‌هایی در افغانستان دارد و رهبران این گروه نیز بخش زیادی از وقت خود را در این کشور می‌گذرانند. شاهد این مدعا نیز کشته شدن «نقیب‌الله آقا» فرماندار خودخواندۀ تحریک طالبان در بلوچستان، در نزدیکی منطقۀ اسپین‌بولدک در ژوئن 2025 است. بسیاری از اعضای تحریک طالبان، خانواده‌های خود را در افغانستان مستقر کرده‌ و برای دیدن آنها به‌طور مرتب در مرز رفت‌وآمد می‌کنند. برخی شبکه‌ها و فرماندهان طالبان افغانستان نیز همچنان از نیروهای تحریک طالبان پشتیبانی می‌کنند، به‌خصوص در زمینۀ تأمین مهمات.

در می سال 2025، با داغ شدن شایعۀ جدا شدن جناح رادیکال «جماعت‌الاحرار» از تحریک طالبان پاکستان، طالبان افغان وارد صحنه شد و به رهبران «جماعت‌الاحرار» هشدار داد که اگر واقعاً قصد جدا شدن دارند باید همگی افغانستان را ترک کنند و اینکه هر نوع ارتباط با «داعش خراسان» واکنش‌های انتقامی فوری را در پی خواهد داشت.

با این حال، رابطۀ بین تحریک طالبان پاکستان و طالبان افغانستان همیشه خوب نبوده است، به‌نحوی که در سه‌ ماهۀ دوم سال 2025 شاهد تیره شدن این رابطه بودیم. نیروهای عادی تحریک طالبان به این نتیجه رسیده‌اند که وقتی فرماندهان یا ستون‌های این گروه وارد پاکستان می‌شوند، برخی نیروهای طالبان افغانستان در ردگیری و هدف قرار دادن آنها با نیروهای اطلاعاتی پاکستان همکاری می‌‌کنند. حتی بسیاری از اعضای تحریک طالبان، کشته شدن «نقیب‌الله آقا» در خاک افغانستان را به نیروهای طالبان نسبت دادند. همچنین خیلی‌ها شروع موج جدید دستگیری اعضای تحریک طالبان در ژوئن 2025 را بار دیگر به طالبان افغان نسبت داده و معتقد بودند که هدف طالبان از انجام این کار، جلب رضایت مقام‌های پاکستانی در جهت بهبود مناسبات افغانستان ـ پاکستان بوده است.

به گفتۀ منابع طالبان، هبت‌الله آخوندزاده رهبر طالبان، در جلسۀ رهبری این گروه در قندهار در اواخر ماه مارس یا اوایل آوریل 2025، مسئلۀ نزدیکی بیش از حد به تحریک طالبان پاکستان را مطرح کرد.

آخوندزاده اظهار داشت که حاضر نیست به خاطر تحریک طالبان پاکستان، رابطه با پاکستان را به خطر بیندازد. در این جلسه، «سراج‌الدین حقانی» به‌عنوان مدافع اصلی تحریک طالبان ظاهر شد و به حمایت‌های این گروه از طالبان در طول دوران جهاد اشاره کرد. اما در کل، به‌نظر می‌رسد که رهبران طالبان به‌طور فزاینده‌ای نگران اصطکاک‌های مداوم با پاکستان هستند. جنگ 12 روزه بین ایران و اسراییل که باعث بسته شدن مرز ایران شد، بار دیگر محدودیت‌های کشور محصور در خشکی افغانستان را به طالبان یادآور شد.

• اقدام‌های امارت اسلامی طالبان علیه «داعش خراسان»

در طول نیمۀ دوم سال 2024 و نیمۀ اول سال 2025، امارت طالبان یک رویکرد ضدتروریستی محتاطانه را در پیش گرفت. به‌نظر می‌رسد طالبان بر این باور است که علنی کردن خبر درگیری‌هایش با «داعش خراسان» یا خبر دستگیری اعضای این گروه، تنها باعث تبلیغ حضور «داعش خراسان» در این کشور خواهد شد و لذا از انجام این کار اجتناب می‌کند؛ گرچه هر از گاهی اطلاعاتی در این باره به بیرون درز پیدا می‌کند.

منابع «داعش خراسان» معتقدند که خبر تلفات آنها به‌طور کامل گزارش نشده است. البته به‌طور قطع، طالبان از انجام عملیات‌های بزرگ، حتی در مناطقی که حضور «داعش خراسان» در آنجا بیشتر تثبیت شده، خودداری کرده است. یک مورد استثنا، حملۀ بهار 2025 به شبکۀ «داعش خراسان» در ولایت بدخشان بود. نیروهای محلی طالبان و متحدان جهادی خارجی آنها، مدت‌ها حضور نیروهای داعشی در این منطقه را انکار کرده و قبلاً از انجام عملیات در آنجا اجتناب کرده بودند.

عدم فعالیت نسبی طالبان بر ضد «داعش خراسان» در طول دوران مورد بررسی در این گزارش، احتمالاً به‌خاطر درک آنها از تهدید رو به کاهش «داعش خراسان» بوده است؛ هرچند که منابع طالبان دربارۀ تلاش‌های پیوستۀ «داعش خراسان» برای نفوذ در بین صفوف طالبان ابراز نگرانی کرده‌اند. انتشار اطلاعات مربوط به نتایج حمله‌های گاه‌به‌گاه بر ضد پناهگاه‌های «داعش خراسان» در کابل، نشان از تحرکات داعشی‌ها برای تدارک موج جدیدی از حملات در پایتخت دارد. علاوه بر این، افزایش درگیری‌های «داعش خراسان» در پاکستان و به‌خصوص بلوچستان (که در بالا بحث شد) نیز به نفع طالبان تمام شده است.

• مدیریت نیروهای جهادی خارجی توسط طالبان

از سال 2021 به بعد، طالبان به برخی کشورهای همسایه تعهد داد که نیروهای جهادی خارجی حاضر در خاک افغانستان را مهار خواهد کرد. پس از آنکه جهادی‌های اویغور و ازبک در سال‌های 2021-2023 مجبور به رعایت قوانین طالبان شدند، در سال 2024 نوبت به گروه‌های جهادی تاجیک، مانند «جماعت انصارالله» رسید.

رهبری طالبان براساس تعهد خود مبنی بر خودداری از هرگونه اقدام خصمانه علیه تاجیکستان و با استناد به توافق طالبان با روسیه، با گشت‌زنی «جماعت انصارالله» در مرز مخالفت کرد. در سال 2023، «جماعت انصارالله» اقدام‌های خصمانۀ خود بر ضد دولت تاجیکستان را (احتمالاً با کمک شبکه‌های محلی طالبان افغان) از سر گرفت و برنامه‌های عضوگیری خود را دوباره آغاز کرد. در کتابچۀ منتشر شده توسط این گروه در آگوست 2023، ازسرگیری فعالیت‌های نظامی علیه تاجیکستان، آشکارا به‌عنوان هدف اصلی «جماعت انصارالله» معرفی شد.

منابع «جماعت انصارالله» مدعی بودند که مقامات طالبان به‌خاطر حملات انصارالله به تاجیکستان، با مقام‌های اطلاعاتی تاجیک دیدار کرده‌اند. در چنین شرایطی، رهبران طالبان با طالبان تاجیک برخورد کرده و دستور سرکوب «جماعت انصارالله» را صادر کردند. پس از آنکه طالبان شروع به اعمال قوانین سختگیرانه‌تر علیه انصارالله کرد (از جمله محدود کردن تردد شبه‌نظامیان این گروه در مناطق مختلف)، تحرکات این گروه به‌طور مشهودی کاهش پیدا کرد. پس از ناپدید شدن «مهدی ارسلان» رهبر این گروه، روحیۀ نیروهای انصارالله تضعیف شد و بسیاری از حامیان و نیروهای این گروه ناپدید شدند. آنها یا گروه را ترک کرده و با زنان افغانستانی ازدواج کردند و یا کسب و کاری برای خود به راه انداختند.

خیلی‌ها کم‌کم به این فکر افتادند که ناپدید شدن ارسلان، با مذاکرات طالبان با دوشنبه که با هدف بهبود مناسبات دوجانبه انجام شده بود، در ارتباط بوده است. «ابراهیم» سرپرست «جماعت انصارالله» از توافق بین طالبان و تاجیکستان استقبال کرد اما برخی اعضا این موضوع را نپذیرفتند و روند ترک گروه از سرگرفته شد. آنها می ترسیدند که مجبور به نقل مکان شوند یا آزادی تردد خود را از دست بدهند. آنها همچنین نگران بودند که به سرنوشتی مشابه با «جنبش اسلامی ازبکستان» یا «جنبش اسلامی ترکستان شرقی» دچار شوند.

در این بین، طالبان محدودیت‌های خود بر «جماعت انصارالله» را سخت‌‌تر کرد و از ترس پیوستن اعضای آن به «داعش خراسان»، از این گروه خواست تا فهرست اعضایش را ارائه کرده و همه ترددها و جابجایی‌های خود بین مناطق مختلف را به طالبان گزارش دهد. در نهایت، اعضای «جماعت انصارالله» به خواسته‌های طالبان تن دادند و با امارت اسلامی طالبان بیعت کردند. حالا طالبان این گروه را مجبور کرده است تا نام همۀ اعضای خود را ثبت کند.

از جولای تا آگوست 2024، طالبان مبادرت به جمع‌آوری نیروهای مرزبان «جماعت انصارالله» و انتقال آنها به بدخشان کرد. طالبان به این نیروها دستور داد تا رسیدن فرامین بعدی، بی‌سروصدا در این منطقه باقی بمانند. تا قبل از صدور فرمان خروج این گروه از افغانستان در بهار سال 2025، تعداد 70 نفر از اعضای «جماعت انصارالله» وارد ارتش امارت طالبان شده بودند.

اعلام خبر سپرده شدن مسئولیت‌ سفارت افغانستان در دوشنبه به یک دیپلمات طالبان در نوامبر 2024، یک نقطۀ عطف دیگر بود. اعضای «جماعت انصارالله» که حس می‌کردند از سوی طالبان رها شده‌اند، به‌شدت نگران شدند. در نهایت، در سال 2025، مسئولان طالبان (هم تاجیک و هم پشتون) به «جماعت انصارالله» هشدار داد که امارت دیگر نمی‌تواند برای مدت طولانی به آنها اجازۀ اقامت در خاک افغانستان را بدهد. این بدان معنا بود که «جماعت انصارالله» باید به تاجیکستان یا جای دیگری نقل مکان می‌کرد و یا اینکه در نهایت خلع سلاح می‌شد.

به گفتۀ منابع «جماعت انصارالله»، اقدام‌های طالبان به‌شدت باعث خشم القاعده (که هنوز روابط نزدیکی با «جماعت انصارالله» دارد) شده است. به گفتۀ این منابع، «داعش خراسان» به‌طور مداوم تلاش کرده است تا با «جماعت انصارالله» و دیگر نیروهای جهادی خارجی تماس برقرار کرده و آنها را دعوت به همکاری کند. القاعده نیز از فشارهای طالبان برای اجتناب از انجام عملیات‌های خارجی ابراز تأسف کرده است؛ هرچند که این گروه وضعیت بهتری نسبت به نیروهای جهادی آسیای مرکزی مستقر در افغانستان داشته و اردوگاه‌های آموزشی آن در افغانستان همچنان پابرجا است. در ژوئن 2024، «سیف‌العدل» رهبر غیررسمی القاعده، از نیروهای بالقوه رادیکال خواست تا به افغانستان مهاجرت کنند.

براساس گفتۀ منابع طالبان مستقر در قندهار، هدف از این دعوت، جذب نیرو از مکان‌های مختلف برای آموزش بود. با این وجود، به‌نظر می‌رسد که هدف اصلی تشکیلات آموزشی القاعده، کمک به برنامه‌های جنگی طالبان پاکستان است. اما اگر امارت تصمیم بگیرد تا رابطۀ خود با پاکستان را بهبود ببخشد، بعید نیست که این اقدام‌ها نیز تحت فشار قرار گیرند.

• نشانه‌هایی از سیل ورود جنگجویان خارجی از سوریه

به گفتۀ منبعی که در داخل یکی از گروه‌های آسیای مرکزی مستقر در افغانستان است، افزایش تنش‌ها بین جنگجویان خارجی مستقر در سوریه با دولت موقت «احمد الشرع» و همچنین تنش بین جنگجویان خارجی و مردم، باعث شد تا در اوایل سال 2025 شاهد ورود شماری از نیروها از سوریه به افغانستان باشیم. تا جولای 2025، تعداد بسیار اندکی به افغانستان نقل مکان کرده بودند. با این حال، در ماه آوریل، هیئتی به‌نمایندگی از گروه «جماعت امام بخاری» از سوریه به افغانستان آمدند تا شرایط نقل مکان برخی اعضای خود به این کشور را مورد بررسی قرار دهند.

این هیئت که مورد استقبال «شبکۀ حقانی» قرار گرفت، چند هفته در افغانستان ماند و از مناطق شمال شرق و شمال غرب افغانستان که محل حضور نیروهای آسیای مرکزی بود بازدید کرد. با این حال، به‌نظر می‌رسد که نتیجۀ بررسی‌های این هیئت چندان امیدوارکننده نبود و یکی از گزینه‌های آنها همچنان نقل مکان به مناطق تحت کنترل «تحریک طالبان پاکستان» است.

در همین حال، رهبران «جنبش اسلامی ترکستان شرقی» در سوریه، در حال مانور دادن بودند تا بتوانند نیروهای خود در سوریه را به‌عنوان نهادی متمایز از ساختار اصلی این جنبش معرفی کنند. هنوز مشخص نیست که آیا علت این حرکت، اختلاف‌نظر آنها با رهبران مستقر در افغانستان بوده است یا تلاشی برای کسب نوعی مشروعیت بین‌المللی.

گرچه وضعیت «داعش خراسان» در حال حاضر تحت‌الشعاع وضعیت سوریه قرار گرفته و رهبران مرکزی سازمان داعش نگاه امیدوارانه‌تری به این کشور پیدا کرده‌اند اما این وضعیت ممکن است در آینده تغییر پیدا کند. در همین حال، «داعش خراسان» مجبور است تا برای حفظ بقای خود و همچنین ادامۀ برنامه‌های عضوگیری، همچنان سطح حداقلی از تحرکات را حفظ کند.

در اواسط سال 2025، این گروه حتی قادر به انجام این کار هم نبود و رهبران آن احتمالاً به این درک رسیده‌اند که باید اوضاع را تغییر دهند. یکی از اشتباه‌های کلیدی «داعش خراسان»، وارد شدن به جنگ‌های متعدد با دولت‌های مختلف و سایر سازمان‌های شورشی بوده است. «داعش خراسان» نه تنها متحدان اندکی در بین سایر گروه‌های شبه‌نظامی دارد بلکه خود را وارد نبرد با «ارتش آزادی‌بخش بلوچستان» نیز کرده است. این وضعیت، «داعش خراسان» را به‌شدت تحت فشار قرار داده است.

در این بین، افزایش نارضایتی گروه‌های جهادی مرتبط با القاعده، از طالبان، بهترین فرصت را برای بازیابی «داعش خراسان» فراهم کرده است. اما این گروه‌ها باید از خود بپرسند که «داعش خراسان» چه چیزی برای ارائه به آنها دارد. ضمن اینکه نام «داعش خراسان»، برندی/ویژندی است که خصومت اغلب کشورهای جهان را در پی خواهد داشت.

به‌نظر می‌رسد حکومت طالبان، حتی اگر نتواند «داعش خراسان» را به‌طور کامل ریشه‌کن کند، قادر به مهار آن هست. در حال حاضر، مهم‌ترین مشکل طالبان در رابطه با گروه‌های شبه‌نظامی، گروه «تحریک طالبان پاکستان» است. طالبان به‌شدت تحت فشار اقتصادی قرار داشته و نمی‌تواند به راحتی به جدال خود با پاکستان بر سر گروه تحریک طالبان ادامه دهد. با این حال، تحریک طالبان گروهی بسیار قدرتمند بوده و روابط آن با طالبان افغانستان، عمیق‌تر از آن است که به راحتی بتوان با آن مثل گروه‌های جهادی کوچک‌تر آسیای مرکزی رفتار کرد. بنابراین باید انتظار داشت که اصطکاک‌ها بین طالبان و تحریک طالبان پاکستان همچنان ادامه پیدا کند.