فرصت‌ها و چالش‌های گردشگری پزشکی ایران در جذب گردشگران ترکمنستان

مطالعات شرق | گردشگری پزشکی (Medical Tourism) به‌عنوان یکی از بخش‌های مهم و رو به رشد صنعت گردشگری جهانی مطرح شده است. بر اساس گزارش‌های رسمی 2023، سالانه حدود ۱۴ میلیون نفر برای دریافت خدمات پزشکی و درمانی به کشورهای دیگر سفر می‌کنند.

ارزش بازار جهانی گردشگری پزشکی در سال ۲۰۲۴ حدود ۳۰ تا ۳۵ میلیارد دلار برآورد شده است و با نرخ رشد شتابان این صنعت، انتظار می‌رود تا سال ۲۰۳۰ به بیش از ۱۶۲ میلیارد دلار برسد. این روند نشان‌دهندۀ اهمیت فزایندۀ گردشگری پزشکی در اقتصاد جهانی و نقش کلیدی آن در توسعۀ بخش‌های مختلف خدماتی و درمانی است. در این میان، کشورهای آسیاییِ سنگاپور و ژاپن در جایگاه دوم و سوم رتبه‌بندی جهانی گردشگری پزشکی قرار داشته و کشورهای آسیایی دیگری مانند امارات متحدۀ عربی (دوبی)، هند، عمان و کرۀ جنوبی نیز در میان 15 کشور نخست جای گرفته‌اند.

اما ایران، با وجود دارابودن ظرفیت‌های قابل توجه در حوزۀ خدمات درمانی، تاکنون، سهم قابل توجهی از این بازار جهانی را به خود اختصاص نداده و پس از کشورهای آسیایی تایوان، تایلند، فیلیپین، ترکیه، بحرین، چین، اردن، عربستان، قطر، لبنان و کویت، در جایگاه 46 جهانی قرار گرفته است. با تمام اینها، فرصت‌های کم‌نظیری نیز پیش ‌روی گردشگری پزشکی ایران وجود دارد که چشم‌انداز این صنعت را امیدوارکننده نشان می‌دهد.

با وجود این، ظرفیت بالقوۀ گردشگری پزشکی ایران، با چالش‌هایی جدی نیز همراه است که در صورت بی‌توجهی، نه‌تنها می‌تواند مانع رشد این صنعت در کشور شود، بلکه ممکن است اعتبار بین‌المللی ایران را در حوزۀ خدمات درمانی نیز تحت تأثیر قرار دهد. بر این اساس، متن پیشِ‌ رو در تلاش است تا ضمن مرور ظرفیت‌ها و چالش‌های این صنعت در ایران، فرصت‌ها و آسیب‌های جذب گردشگران پزشکی از کشور ترکمنستان را مورد توجه قرار دهد.

1- کیفیت و تنوع خدمات درمانی و قیمت‌های رقابتی

ایران در بسیاری از تخصص‌های پزشکی از جمله درمان ناباروری، سلول‌های بنیادی، جراحی‌های ستون فقرات، رادیولوژی تخصصی، پیوند کلیه و کبد و اورولوژی دارای سابقه و تخصص بالایی است و این خدمات در ایران با هزینه‌هایی بسیار پایین‌تر از سایر کشورها ارائه می‌شود. بر اساس برخی گزارش‌ها، هزینۀ جراحی‌های مشابه در ایران به‌طور متوسط ۳۰ تا ۷۰ درصد کمتر از کشورهای غربی و بسیاری از کشورهای منطقه(مانند هند و ترکیه)  است که از مقصدهای رقیب ایران برای گردشگران پزشکی ترکمنستانی هستند.

2- موقعیت جغرافیایی و دسترسی آسان

ایران با داشتن حدود 1000 کیلومتر مرز زمینی با ترکمنستان، از دسترسی آسان و هزینه‌های حمل‌ونقل به مراتب پایین‌تری برخوردار است. مرز باجگیران در استان خراسان رضوی، مهم‌ترین گذرگاه ورود گردشگران پزشکی ترکمنستان به ایران به‌ شمار می‌رود که در نزدیکی مراکز درمانی شهرهایی مانند مشهد (به‌مثابه قطب پزشکی شمال شرق کشور) واقع شده است. این دسترسی زمینی، سفر را برای بیماران ترکمنستانی بسیار ساده‌تر و ارزان‌تر از سفر به سایر کشورها کرده است.

3- هم‌زبانی و زمینه‌های فرهنگی مشترک

وجود شباهت‌های فرهنگی، زبانی (به‌ویژه در مناطق مرزی استان‌های گلستان و خراسان‌ها) و دینی بین دو کشور، اعتماد بیشتری را در بین گردشگران ترکمنستانی ایجاد کرده است. این عامل، از نگرانی‌های ارتباطی و فرهنگی کاسته و تجربۀ درمانی را برای بیماران تسهیل می‌کند.

4- زیرساخت‌های درمانی در مناطق مرزی

مراکز و شهرهای 3 استان هم‌مرز با ترکمنستان (اعم از گرگان و گنبد در گلستان، بجنورد در خراسان شمالی و مشهد مقدس) دارای بیمارستان‌ها و مراکز درمانی مجهزی است که بخشی از آنها به‌طور خاص برای پذیرش بیماران خارجی تجهیز و آماده شده است. برخی از این مراکز نیز (در قالب همکاری نهادی یا از طریق مناسبات حرفه‌ای پزشکان متخصص) همکاری‌های مستقیمی با مراکز درمانی ترکمنستان داشته و امکان انتقال پرونده‌های پزشکی را فراهم کرده‌اند.

1- کاستی‌های نظام درمانی ترکمنستان

با وجود سرمایه‌گذاری‌های گستردۀ دولت ترکمنستان در زیرساخت‌های درمانی و بیمارستانی در سال‌های اخیر، کمبود نیروی متخصص و کاستی‌های تشخیصی متداول، اعتماد عمومی را به نظام درمانی این کشور با چالش‌هایی مواجه کرده است. تا جایی که در برخی گزارش‌ها، مراجعه‌کنندگان به مراکز درمانی اینچنین روایت کرده‌اند: «بیمارستان‌های نوسازی وجود دارد که مجهز به تجهیزات آلمانی است، اما نیروی متخصصی که بتواند به خوبی از آنها بهره‌برداری کند، همچنان محدود است».

این کاستی، هرچند ممکن است به مرور برطرف شود، اما حداقل در کوتاه‌مدت و میان‌مدت، فرصتی قابل توجه برای صنعت گردشگری پزشکی ایران در جذب بیماران ترکمنستانی فراهم کرده است.

2- تجربۀ ناخوشایند ترکمنستانی‌ها در سایر کشورها

در سال‌های اخیر، حوادث ناگوار و تجارب ناخوشایند متعددی پیرامون گردشگران پزشکی ترکمنستان در کشورهایی مانند هند گزارش شده است. از جمله:

• درگذشت یک زن ترکمنستانی در پرواز بازگشتی از دهلی نو (آگوست ۲۰۲۰)
• انتشار خبر سرقت ۷ هزار دلاری از یک گردشگر ترکمنستانی در هند (دسامبر ۲۰۱۸)
• مشکلات بازگرداندن پیکر متوفیان به ترکمنستان به‌دلیل مقررات پیچیده و هزینه‌های بالا (آوریل ۲۰۲۳)

این‌گونه حوادث، اعتماد شهروندان ترکمنستانی به مقاصد رقیب را کاهش داده و ایران را به‌عنوان گزینه‌ای امن‌تر و قابل اعتمادتر معرفی کرده است.

3- روابط دیپلماتیک، همکاری‌های رسمی و غیررسمی

ایران و ترکمنستان، دارای تفاهم‌نامۀ همکاری در حوزۀ گردشگری پزشکی بوده و در چارچوب نشست‌های فنی منظم، مسائل مربوط به تسهیل ورود بیماران را بررسی و به‌روزرسانی می‌کنند. همچنین، سایر جوانب همکاری و گردشگری تجاری مرزی (حضور و تردد خرده تاجران ترکمنستانی در بازارهای مرزی ایران)، زمینه‌های ارتباطی غیررسمی را گسترش داده و ظرفیتی مکمل برای صنعت گردشگری پزشکی فراهم آورده است.

1- تأثیر واسطه‌گری بی‌ضابطه

با وجود ظرفیت‌ها و فرصت‌های مذکور، چالش‌هایی نیز پیشِ ‌روی گردشگری پزشکی ایران در ارتباط با ترکمنستان، قابل اشاره است. یکی از این چالش‌ها، فعال بودن «واسطه‌گری بی‌ضابطه» در مبادی مرزی به‌ویژه «باجگیران» است. برخی از این واسطه‌ها، بدون هیچ مسئولیت‌پذیری، بیماران ترکمنستانی را به مراکز درمانی غیرمعتبر هدایت کرده و هزینه‌های نامعمولی نیز از آنان دریافت می‌کنند که طبعاً، آسیب‌های جدی به اعتبار گردشگری پزشکی ایران وارد می‌کند. تا جایی که برخی از کارشناسان نیز در سال‌های اخیر، خواستار مداخلۀ وزارت بهداشت برای سامان‌دهی این شرایط شده‌اند.

2- برخی کمبودهای دارویی و تجهیزات پزشکی

با وجود کیفیت بالای خدمات پزشکی در مراکز درمانی ایرانی، کمبود داروهای تخصصی و برخی قطعات مربوط به تجهیزات پزشکی (که عموماً به‌دلیل تحریم‌ها پدید آمده است)، به‌عنوان یکی دیگر از موانع اصلی توسعۀ گردشگری پزشکی در ایران قابل اشاره است.

3- کاستی در استانداردهای بین‌المللی و بازاریابی ضعیف

بسیاری از مراکز درمانی ایران (با وجود ظرفیت‌ها و امکانات بالقوه) فاقد گواهی‌نامه‌های بین‌المللی مانند گواهی اعتباربخشی بین‌المللی JCI (Joint Commission International) است. افزون بر آن، فقدان پلتفرم‌های/سکو‌های دیجیتال/رقومی چندزبانه و عدم حضور فعال در نمایشگاه‌های بین‌المللی گردشگری پزشکی، نیز شناخته‌شدن ایران به‌عنوان یک مقصد معتبر در این حوزه را با موانعی روبرو کرده است.

4- مشکلات فنی و ارتباطی

نرم‌افزارهای پزشکی مورد استفاده در ترکمنستان، در برخی موارد با سیستم‌های ایرانی سازگار نیست. این موضوع، انتقال پرونده‌های پزشکی و هماهنگی‌های درمانی را با مشکل یا تأخیر مواجه می‌کند.

1. تشکیل کمیتۀ مشترک ایران و ترکمنستان برای گردشگری پزشکی با حضور نمایندگان وزارت بهداشت، وزارت گردشگری و سفارتخانه‌های دو کشور.

2. ایجاد واحد پذیرش بین‌المللی در مراکز درمانی مناطق مرزی (مراکز میزبان بیماران خارجی) با پرسنل آشنا به زبان و فرهنگ ترکمنی.

3. ساخت پلتفرم/سکوی دیجیتال/رقومی چندزبانه (فارسی، ترکمنی، روسی یا انگلیسی) برای رزرو آنلاین، انتقال پرونده‌ها و مشاورۀ اولیه.

4. مبارزۀ جدی با واسطه‌گری بی‌ضابطه (دلالی) از طریق اعطای مجوزهای رسمی به آژانس‌های معتبر و نظارت مستمر.

5. تسریع در فرآیند استانداردسازی بین‌المللی مراکز درمانی میزبان گردشگران پزشکی با هدف کسب گواهی JCI

6. ایجاد بیمه‌های مشترک درمانی بین دو کشور برای کاهش ریسک مالی بیماران (پیش از این، زمینۀ ایجاد چنین بیمه‌ای در بسترهای دیجیتالی/رقومی، با توجه به توان شرکت‌های دانش‌بنیان فعال در این عرصه وجود دارد).

ایران با وجود دارا بودن ظرفیت‌های بالقوه در حوزۀ گردشگری پزشکی، هنوز نتوانسته است از فرصت راهبردی جذب گردشگران ترکمنستانی به‌طور کامل بهره‌برداری کند. هرچند شرایط نظام سلامت ترکمنستان، تجربۀ منفی شهروندان آن کشور در مقاصد رقیب، مرز مشترک با ایران و قیمت‌های رقابتی در ارائۀ خدمات درمانی، زمینه‌های مناسبی برای گسترش این صنعت فراهم آورده است.

از سوی دیگر، چالش‌هایی همچون واسطه‌گری بی‌ضابطه، برخی کمبودهای دارویی، کاستی در استانداردهای بین‌المللی و ضعف در بازاریابی، هم‌چون مانعی در مسیر رشد پایدار این بخش عمل می‌کند. با همۀ اینها، طراحی و اجرای راهکارهای واقع‌گرایانه و توسعۀ همکاری‌های ساختاریافته بین دو کشور می‌تواند زمینۀ شکوفایی این صنعت و حوزه‌های مرتبط با آن را به‌ویژه در استان‌های هم‌مرز با ترکمنستان رقم بزند.