«سازمان حقوق بشر و دموکراسی» افغانستان، در گزارشی 100 صفحهای با عنوان «جنایتهای بینالمللی داعش خراسان در افغانستان»، به بررسی جنایتهای «داعش خراسان» علیه شیعیان در افغانستان، بین سالهای 2016 تا 2024 میپردازد. این گزارش ابتدا به ارزیابی وضعیت «داعش خراسان» در افغانستان پرداخته و سپس به حملات انجام شده از سوی این گروه علیه جامعۀ شیعه در این کشور میپردازد.
تبلیغات «داعش خراسان»
«داعش خراسان» نسبت به سایر شاخههای منطقهای داعش از درجۀ بالاتری از خودمختاری برخوردار شده است؛ از جمله در حوزۀ تولیدات رسانهای. با این حال، میان داعش مرکزی و «داعش خراسان» نوعی هویت مشترک و همچنین سطحی از هماهنگی راهبردی و رسانهای وجود دارد. «داعش خراسان» بهطور آشکار در حال تأمین «محتوا» برای رسانههای خبری داعش، بهویژه نشریه «النبأ» است. همچنین این گروه تولیدات رسانهای مستقلی به زبان پشتو دارد که احتمالاً بهصورت محلی تولید میشوند.
«داعش خراسان» دارای مجموعهای از نهادهای رسانهای رسمی و غیررسمی برای تولید و انتشار محتواست؛ از جمله یک ایستگاه رادیویی اف.ام با نام صدای خلافت که از طریق چندین پلتفرم/سکوی اجتماعی از جمله تلگرام، فیسبوک، توییتر و راکتچت پخش میشود.
همچنین رسانههایی به چندین زبان فعال هستند. گروه انگلیسیزبان «هالومو» محتوای حامی داعش را هم برای «صدای خراسان» وابسته به «داعش خراسان» و هم برای «صدای هند» وابسته به «ولایت داعش در هند» تولید کرده است.
هالومو شبکهای از رسانههای همسو ایجاد کرده که شامل «میدان مدیا»، «دارالسلام» و «مرکز رسانهای فرانسویزبان النور» میشود که بهترتیب محتوای داعش را به زبانهای ترکی، اندونزیایی و فرانسوی ترجمه میکنند. زبانهایی که برای ترجمه انتخاب میشوند، بهصورت هدفمند و متناسب با مخاطبان و پایگاه جذب نیرو تعیین شدهاند و شامل اردو، ازبکی و تاجیکی نیز هستند. از دیگر رسانههای رسمی این گروه میتوان به نهادهایی مانند «اخبار ولایت خراسان»، «تور بیرغونه» و «رسانۀ المله» اشاره کرد.
به نظر میرسد، تحت رهبری کنونی داعش و بهویژه پس از به قدرت رسیدن طالبان در سال ۲۰۲۱، به تبلیغات و فعالیت رسانهای اهمیت سازمانی بیشتری داده شده است؛ امری که با افزایش بیانیهها، انتشار محتوای تولیدی و افزودن زبانهای جدید آشکار میشود. تا پیش از سال ۲۰۲۰، مجموعهای پراکنده و نسبتاً غیرمتمرکز از نهادهای رسانهای با درجههای متفاوتی از وابستگی و حمایت رسمی وجود داشت. بخش عمدۀ این ساختارها بعدها در قالب یک چارچوب جدید و متمرکز با عنوان «بنیاد تولیدات رسانهای العزائم» ادغام شدند؛ بنیادی که بیش از هر شاخۀ دیگر داعش، به زبانهای گوناگون تبلیغات تولید میکند و محتوای تولیدی و ترجمهشدهای به زبانهای انگلیسی، هندی، پشتو، عربی، ترکی و دیگر زبانها منتشر میکنند.
تبلیغات داعش همچنان برای درک تفکر «داعش خراسان» اهمیت اساسی دارد، بهویژه از آن رو که فرقهگرایی خشونتآمیز داعش به یکی از ارکان اصلی ایدئولوژی «داعش خراسان» تبدیل شده است. افزون بر این، «داعش خراسان» در آغاز فعالیت خود بهطور گستردهای به نوشتههای داعش مرکزی متکی بود و همچنان نیز بهصورت مکرر از آنها استفاده میکند؛ از جمله ترجمۀ روزنامه عربی «النبأ» و مجلۀ انگلیسیزبان «دابق» به زبان پشتو و سایر زبانها.
رهبران و چهرههای بانفوذ «داعش خراسان»
بخش عمدهای از رهبران «داعش خراسان» همچنان مخفی و زیرزمینی باقی مانده و تنها هویت «امیر» و شمار اندکی از رهبران ارشد دیگر علنی شده است.
پنج امیر نخست «داعش خراسان» عبارت بودند از: «حافظ سعید خان» (کشته شده در بهار ۲۰۱۶ در حمله پهپادی آمریکا)؛ «عبدالحسیب لوگری» (کشته شده در سال ۲۰۱۷)؛ «عبدالرحمان غالب»، معروف به «ابوسعید» (کشته شده در جولای ۲۰۱۷)؛ «ابوسعید اورکزی»، معروف به «سعد ارهابی» (کشته شده در آگوست ۲۰۱۸)؛ «عبدالله اورکزی»، معروف به «اسلم فاروقی» (وی در آوریل ۲۰۲۰ بازداشت شد و در دورۀ رهبری المهاجر، از زندان فرار کرد). از میان رهبران «داعش خراسان» تاکنون، پنج نفر تبعۀ پاکستان بودند و از میان گروههای پاکستانی مانند تحریک طالبان و لشکرطیبه برخاسته بودند.
در ادامه، شرح کوتاهی از برخی رهبران کلیدی «داعش خراسان» ارائه میشود:
آوریل ۲۰۲۰؛ ثناءالله غفاری (رهبر کنونی)
رهبر کنونی «داعش خراسان»، «ثناءالله غفاری» معروف به «شهاب المهاجر» است که اهل ولایت قندوز بوده و در ژوئن ۲۰۲۰ بهعنوان رهبر جدید «داعش خراسان» معرفی شد. وی پیشتر در برنامهریزی حملات بزرگ «داعش خراسان» نقش داشت. غفاری، برخلاف رهبران قبلی، فردی تحصیلکرده است که سعی کرده افراد تحصیلکردهتر را جذب سازمان کرده و دامنۀ جذب نیرو را به غیرسلفیها نیز گسترش دهد؛ اقدامی که ظاهراً با دستور داعش مرکزی برای احیای «داعش خراسان» انجام شده است.
دربارۀ خاستگاه و ارتباطات پیشین غفاری ادعاهای متعددی مطرح شده است، از جمله برخی مقامهای پیشین جمهوری او را از وابستگان سابق شبکۀ حقانی میدانند. وی بهعنوان کارشناس جنگ شهری توصیف شده است.
همچنین براساس گزارش اطلاعاتی طالبان که اول نوامبر ۲۰۲۲ منتشر شد، «داعش خراسان» در سال ۲۰۲۲ یک شورای رهبری جدید برای هماهنگی فعالیتهای خود علیه طالبان ایجاد کرده است. این شورا از ۱۸ نفر تشکیل شده که اسامی آنها به شرح ذیل است: «مولوی عبدالغفور خوستی»، رئیس شورا؛ «ابوطاهر»، معاون شورا؛ «مولوی قاهر»، مسئول امور مالی؛ «مولوی عصمتالله»، مسئول امور اداری؛ «حاجی محمد»، مسئول امور سیاسی؛ «قاری اسدالله باجوری»، عضو؛ «عبدالرحمان المهاجر»، عضو؛ «ریاض ازبک»، عضو؛ «مولوی عبدالمنان»، عضو؛ «قاری ناصر بغلانی»، عضو؛ «نورمحمد آفریدی»، عضو؛ «ابوجواد چپرهاری»، عضو؛ «ابوسعید خراسانی»، عضو؛ «مولوی عبدالرحمان اروزبانی»، عضو؛ «سرور بلوچ»، عضو؛ «مولوی عبدالرحمان کنری»، عضو؛ «عبدالرحمان کابلی»، عضو؛ «قاری لعل محمد»، عضو.
مولوی رجب (معروف به مولوی رجب صلاحالدین)
«مولوی رجب» که با نام «رجب صلاحالدین» نیز شناخته میشود، معاون «داعش خراسان» است. طبق گزارش سازمان ملل در فوریۀ ۲۰۲۵، وی نقش برجستهای در عملیاتهای تأثیرگذار در داخل افغانستان، از جمله حملات انتحاری، ایفا میکند. رجب در سال ۱۹۷۶ در ولسوالی پغمان ولایت کابل متولد شده و گفته میشود که برنامهریزی حملات و عملیاتهای «داعش خراسان» را بر عهده دارد. وی همچنین فرماندهی گروههای «داعش خراسان» را که مسئول حملات کابل هستند بر عهده دارد.
عصمتالله خالوزی
«عصمتالله خالوزی» تسهیلکنندۀ مالی بینالمللی «داعش خراسان» است. وی از فعالیت شبکههای قاچاق انسان «داعش خراسان» پشتیبانی کرده و جابهجایی «جنگجویان خارجی» را تسهیل میکند. در سال ۲۰۲۴، سازمان ملل اعلام کرد که او بر امور مالی «داعش خراسان» در اروپا برای قاچاق مهاجران نظارت دارد. گزارشها حکایت از آن دارند که وی چندین نام مستعار دارد، از جمله عصمتالله خالوزی، عبدالاحَد، عُکاشه جرّار، محمدقاسم حقزاد و شیر عمرخیل؛ گفته میشود که وی با هویتهای متعدد، از جمله بهعنوان پناهجو و تاجر خارجی، در رفتوآمد به ترکیه است.
سلطان عزیز عظام
سلطان عزیز عظام در سال ۱۹۸۵ در افغانستان متولد شد و از سال ۲۰۱۵، مسئولیت سخنگویی این گروه را بر عهده داشته است. وی نقشی اساسی در گسترش ایدئولوژی جهادی خشونتبار این گروه و ستایش و توجیه اقدامهای تروریستی آن ایفا کرده است. اعظم چندین کتاب و مقاله با روایتهای جهادی نوشته تا مردم را به پیوستن به صفوف «داعش خراسان» ترغیب کند.
ابواحمد المدنی
«ابواحمد المدنی»، تبعۀ عراق، فرماندهی واحد عملیاتهای خارجی «داعش خراسان» را که در ولایتهای کنر و نورستان افغانستان و همچنین در ایران فعال است بر عهده دارد. اطلاعات بیشتری از این فرد در دست نیست. (سازمان ملل در گزارش جولای ۲۰۲۲ خود، افراد ذیل را بهعنوان اعضای ارشد «داعش خراسان» نام برده بود: «ابومحسن»، مسئول مالی؛ «قاری شهادت»، مسئول آموزش؛ «قاری صالح»، مسئول اطلاعات؛ و «قاری فاتح»، مسئول عملیاتهای نظامی.)
چهرههای برجستۀ دینی «داعش خراسان»
شیخ جلالالدین (وفات ۲۰۱۵)
پایههای ایدئولوژیک «داعش خراسان» بهطور چشمگیری تحت تأثیر دو برادر سلفی افغان، به نامهای «شیخ جلالالدین» و «شیخ ابوسعد محمد خراسانی» (معروف به «مولوی ضیاءالدین») شکل گرفت. سخنرانیها و نوشتههای آنان نقش مهمی در پیشبرد تبلیغات «داعش خراسان» داشت، بهویژه در جهتدهی به کارزار ضدشیعی این گروه و تشدید منازعات فرقهای گستردهتر. جلالالدین که بهعنوان یکی از مراجع برجستۀ دینی در میان سلفیهای جوان پاکستان شناخته میشد، در سال ۲۰۱۵ به افغانستان رفت و در ولایت ننگرهار به «داعش خراسان» پیوست.
پیوستن او موجب شد شمار زیادی از جوانان سلفی از مناطق پشتوننشین هر دو کشور نیز از او پیروی کنند. «حافظ سعید خان»، رهبر وقت «داعش خراسان»، جلالالدین را به ریاست «المکتب الشرعی» این گروه منصوب کرد؛ نهادی که مرجع اصلی دینی «داعش خراسان» و مسئول تدوین سیاستها بر پایۀ تفسیرهای مذهبی بود. جلالالدین بهرغم دوران فعالیت کوتاه خود در «داعش خراسان»، تأثیر قابلتوجهی بر راهبردهای جذب نیرو و شکلگیری ایدئولوژی این گروه داشته است. (وی اکتبر 2015 در حملۀ پهپادی آمریکا در ولایت ننگرهار کشته شد)
جلالالدین در اظهارات خود میکوشید جنگ «داعش خراسان» علیه طالبان را با برجستهکردن روابط نزدیک طالبان با ایران مشروع جلوه دهد. او استدلال میکرد که طالبان بهعنوان نیروی نیابتی ایران در افغانستان عمل میکند و بهجای مقابله با جامعۀ شیعه، نقش حامی آنان را دارد.
وی همچنین بر ضرورت پیوستن جنگجویان سنی به «داعش خراسان» تأکید میکرد و کارزار ضدشیعی این گروه در افغانستان را وظیفۀ دینی اهل سنت میدانست.
شیخ ابوسعد محمد خراسانی (معروف به مولوی ضیاءالدین) (وفات ۲۰۲۳)
سه ماه پس از مرگ جلالالدین، برادرش «ابوسعد محمد خراسانی» به مناطق تحت کنترل «داعش خراسان» در ننگرهار رفت، بهطور رسمی به این گروه پیوست و مسئولیتهای برادرش را بر عهده گرفت. پیشتر صدها جوان سلفی از افغانستان و پاکستان، تحت تأثیر جلالالدین، به اردوگاههای داعش خراسان در ننگرهار مهاجرت کرده بودند که پس از مرگ جلالالدین، این افراد تحت نفوذ خراسانی قرار گرفتند و همین امر موجب شد او بهسرعت در رهبری «داعش خراسان» ارتقا یابد.
خراسانی در زمان کشتهشدنش در مارس ۲۰۲۳ بهدست طالبان، قاضیالقضات «مکتب الشرعی» داعش خراسان بود و نقش مهمی در تعیین سیاستها و نظارت بر عملیات نظامی این گروه ایفا میکرد. پیش از انتصاب غفاری بهعنوان امیر در سال ۲۰۲۰، خراسانی مدتی رهبر موقت داعش خراسان بود و در بازسازی ساختار این سازمان تحت رهبری غفاری نقشی کلیدی داشت.
در دوران رهبری غفاری، خراسانی سهم قابلتوجهی در تدوین روایتهای ایدئولوژیک «داعش خراسان» داشت؛ امری که در نوشتهها و بیانیههای منتشرشده از سوی این گروه منعکس است. در همین دوره، او کتابی ۸۴۰ صفحهای با عنوان «صفحاتی روشن برای درک طالبان ملیگرا» نوشت که در آن تاریخچه، اهداف، راهبردها و ایدئولوژی «داعش خراسان» را تحلیل میکند.
در این اثر، خراسانی نابودی شیعیان در افغانستان را یکی از اهداف اصلی «داعش خراسان» معرفی کرده و شیعیان را متهم میکند که از سازوکارهای حکمرانی دموکراتیک برای گسترش نفوذ خود بهرهبرداری میکنند. او همچنین مدعی است طالبان بهدلیل اتکای خود به حمایتهای ایران، از مقابله با جاهطلبیهای شیعیان خودداری میکند.