افغانستان و پاکستان در آستانه «جنگ باز»؛ ضرورت کاهش تنش

مطالعات شرق | درگیری میان افغانستان و پاکستان طی هفته‌های اخیر به‌طور قابل توجهی تشدید شده است، به‌گونه‌ای که پس از اعلام اسلام‌آباد مبنی بر ورود به یک «جنگ باز» با همسایۀ خود، نشانه‌ای از کاهش تنش مشاهده نمی‌شود.
پاکستان در هفتۀ گذشته و در پاسخ به حملات نیروهای افغانستانی به پاسگاه‌های مرزی در ۲۶ فوریه، حملات هوایی علیه افغانستان انجام داد و در یک تشدید تنش جدی، شهرهای بزرگی از جمله کابل و قندهار و همچنین پایگاه هوایی بگرام را هدف قرار داد. در مقابل، کابل نیز پایگاه‌های نظامی پاکستان را هدف قرار داد.

این تحولات نشان‌دهندۀ تشدید آشکار تنش‌ها بوده است و حکایت از آن دارد که درگیری‌ها، از درگیری‌های محدود مرزی و جنگ‌های نیابتی پیشین فراتر رفته است. اسلام‌آباد، افغانستان را به میزبانی از گروه‌های جدایی‌طلب و تروریستی متهم می‌کند که حملات فزاینده‌ای را در داخل خاک پاکستان انجام داده‌اند؛ از جمله گروه «تحریک طالبان پاکستان» و جدایی‌طلبان بلوچ. این گروه‌ها در افزایش ۳۴ درصدی حملات تروریستی در پاکستان در سال ۲۰۲۵ نقش داشته‌اند. اما طالبان این اتهام‌ها را رد می‌کند.

در ماه نوامبر، تحریک طالبان با انجام حمله‌ای انتحاری‌ در نزدیکی ساختمان یک دادگاه در اسلام‌آباد نشان داد که دامنۀ فعالیت این گروه فراتر از مناطق قبیله‌ای مرزی گسترش پیدا کرده است. همچنین «ارتش آزادی‌بخش بلوچستان» (که به گفتۀ پاکستان، پناهگاه‌هایی در افغانستان دارد) مسئولیت حملات ژانویه در ایالت بلوچستان را که منجر به مرگ حدود 50 نفر شد، برعهده گرفت.

البته میزان ارتباط مستقیم میان کابل و این گروه‌های مسلح محل اختلاف است. در بهترین حالت، افزایش این حملات نشان‌دهندۀ ناتوانی کابل در کنترل گروه‌های مسلح در داخل مرزهای خود است؛ و در بدترین حالت، نشان از وجود نوعی هم‌سویی میان طالبان افغانستان و تحریک طالبان پاکستان دارد.

در این بین، بازگرداندن اجباری مهاجران افغانستانی از پاکستان، این تنش‌ها را تشدید کرده است. تنها در سال ۲۰۲۵ حدود ۲.۷ میلیون افغانستانی از ایران و پاکستان به افغانستان بازگشته‌اند که این روند باعث افزایش ۱۲ درصدی جمعیت این کشور در مقایسه با سال ۲۰۲۳ شده است. در عین حال، اخراج مهاجران افغانستانی در شرایط کنونی هم احتمالاً شدت خواهد گرفت که این وضعیت، فشار بیشتری را بر بخش خدمات عمومی افغانستان وارد خواهد کرد.

از سوی دیگر، تصمیم پاکستان برای بستن مرزهای افغانستان ـ پاکستان در ماه اکتبر و تعلیق کامل تجارت دو کشور، وضعیت اقتصادی شکنندۀ افغانستان را بدتر کرده است. افغانستان، به‌عنوان یک کشور محصور در خشکی، به‌شدت به تجارت از طریق مسیرهای ترانزیتی پاکستان و سایر کشورهای همسایه‌اش وابسته است.

این درگیری ریشه‌های تاریخی عمیقی دارد. دولت افغانستان، «خط دیورند» (مرز ۲۶۰۰ کیلومتری ترسیم‌شده بین افغانستان و پاکستان در سال ۱۸۹۳) را به‌رسمیت نمی‌شناسد. تعیین این خط- که از میان مناطق پشتون‌نشین عبور می‌کند- به عنوان مرز میان دو کشور، همواره با مخالفت ملی‌گرایان پشتون در داخل افغانستان مواجه بوده است. به همین دلیل، افغانستان تنها کشوری بود که در سال ۱۹۴۷ به طرح عضویت پاکستان در سازمان ملل رأی منفی داد. 
در جنگ داخلی افغانستان در دهۀ ۱۹۹۰، پاکستان از طالبان در برابر «ائتلاف شمال» حمایت کرد؛ ائتلافی که مورد حمایت هند (و همچنین ایران و روسیه) بود. اسلام‌آباد از دیرباز روابط نزدیکی با طالبان داشته است و در ابتدا از روند خروج نیروهای آمریکا و ناتو از افغانستان در سال ۲۰۲۱ و بازگشت طالبان به قدرت استقبال کرد. اما این روابط بعدها به دلیل تنش‌های مرزی و وقوع حملات مکرر در داخل خاک پاکستان تیره شد.

در این بین، نقش افغانستان در رقابت بین هند و پاکستان نیز به این تنش‌ها افزوده است. در گذشته، هند طالبان را نیروی نیابتی پاکستان می‌دانست و اسلام‌آباد را متهم به استفاده از خاک افغانستان به‌عنوان یک «عمق راهبردی» علیه خود می‌کرد. دهلی‌نو بر این باور بود که اسلام‌آباد در تلاش است تا با استفاده از روابط خود با طالبان و سایر گروه‌های افراطی، دست به انجام حملات نامتقارن بر ضد هند بزند. هند از حملۀ سال 2011 آمریکا به افغانستان برای سرنگونی طالبان حمایت کرد.

دهلی‌نو ممکن است از درگیری بین افغانستان و پاکستان استقبال کند چون این مسئله می‌تواند توجه اسلام‌آباد را از مرز شرقی خود با هند منحرف کند. اما در عین حال، اگر ارتش و سرویس اطلاعاتی پاکستان متوجه دست پنهان هند در پسِ اقدامات کابل شوند، ممکن است آتش خصومت‌ها بین دهلی‌نو و اسلام‌آباد شعله‌ورتر شود.

هند از طریق بندر چابهار ایران (جایی که دهلی‌نو جزو سهامداران اصلی آن است) با افغانستان تجارت می‌کند. اما در حال حاضر، با توجه به حملات هوایی آمریکا و اسرائیل به این شهر بندری و تشدید بی‌ثباتی
در ایران، ممکن است دسترسی به این مسیر محدود شود.

در سال‌های اخیر، کشورهای خاورمیانه از جمله قطر و عربستان، به‌طور فزاینده‌ای تلاش کرده‌اند تا نقش برجسته‌ای در میانجی‌گری میان افغانستان و پاکستان ایفا کنند. افغانستان و پاکستان در دور گذشتۀ درگیری‌های خود، در نهایت با میانجی‌گری دوحه و استانبول در ماه اکتبر، تن به آتش‌بس دادند. پس از این ماجرا نیز شاهد تلاش‌های میانجی‌گرانه به رهبری عربستان سعودی بوده‌ایم. اما با توجه به بروز دور جدید بی‌ثباتی‌ها در خاورمیانه، کشورهای خلیجی دیگر از توانایی چندانی برای ایفای یک نقش مستقیم، به‌منظور تنش‌زدایی در روابط افغانستان ـ پاکستان برخوردار نیستند.