تحلیلی بر پیمان راهبردی دفاعی عربستان سعودی و پاکستان

مطالعات شرق | پیمان راهبردی دفاعی مشترک بین پاکستان و عربستان سعودی نشان‌دهندۀ یک تغییر مهم و راهبردی در معادلات منطقه‌ای است. این پیمان دفاعی، که بر اصل بازدارندگی و حمایت متقابل تأکید دارد، رکنی جدید در سیاست خارجی و امنیت در منطقۀ خلیج فارس و جنوب آسیا محسوب می‌شود. برای شروع، این توافق نشان می‌دهد که حمله اسرائیل به قطر نگرانی کشورهای عربی حوزۀ خلیج فارس را از اتکای سنتی به ایالات متحده به‌عنوان ضامن امنیتی دیرینه‌شان افزایش داده است. در این میان عربستان سعودی، به جای تکیه بر حمایت‌های کشورهای غربی مانند آمریکا، اکنون به حمایت نظامی پاکستان به عنوان یک کشور مسلمان منطقه‌ای با ارتشی قوی و دارای سلاح هسته‌ای، متکی شده است.

بنا به اعلام خبرگزاری رسمی عربستان  در بیانیۀ مشترک عربستان سعودی و پاکستان اعلام شده است که حمله به هر یک از این دو کشور " به‌منزلۀ تجاوز به دیگری" تلقی خواهد شد. این مهم می‌تواند نشانگر اعتماد عربستان به توانایی‌های نظامی پاکستان و همچنین تمایل به کاهش وابستگی به سایر قدرت‌های خارجی باشد. در مقابل، پاکستان با چنین توافقی جایگاه منطقه‌ای خود را تثبیت می‌کند و نقش مهم‌تری در امنیت منطقه ایفا می‌کند. از نظر منطقه‌ای، این توافق زمانی شکل گرفت که تنش‌ها، به ویژه تجاوزهای اسرائیل به ایران و قطر، در حال افزایش بودند. لذا، این توافق به عنوان ابزار دفاعی مشترک، احتمالاً می‌تواند از بروز درگیری‌های گسترده‌تر جلوگیری کند و نظم و ثبات نسبی را در منطقه برقرار سازد. همچنین، این قرارداد تبعاتی بر سیاست‌های هند دارد، چرا که هند و اسرائیل ممکن است مجبور شوند سیاست‌های خود را در مواجهه با چنین اتحاد جدیدی، بازنگری کنند و دفاعی‌تر عمل کنند. 

در مورد عملیاتی بودن آن، هنوز مشخص نیست که نیروهای نظامی پاکستان مستقیم به عربستان اعزام شوند یا خیر، اما نام‌گذاری این توافق به عنوان «راهبردی» نشان می‌دهد که حمایت‌های نظامی، موشکی و حتی احتمالاٌ برنامه‌های دفاع هسته‌ای در دسترس هستند. این نقش می‌تواند به عنوان یک عامل بازدارنده در برابر تهدیدها و تجاوزهای احتمالی تلقی شود. در نهایت، این توافق اگرچه ممکن است به کاهش تنش‌ها در منطقه کمک کند، اما باید مراقب بود که چه پیامدهای بلندمدتی و چه تاثیری بر تعادل‌ قدرت در منطقه، خواهد داشت. چه بسا این همکاری، منطقه را به سمت ثبات و صلح سوق دهد، یا برعکس، منجر به برهم زدن توازن قوا و افزایش میزان بحران‌ها شود.

در مجموع به نظر می رسد دوکشور از اقدام به امضای پیمان راهبردی دفاعی، به دنبال اهداف متفاوتی متناسب با تحولات سیال منطقه ای هستند: عربستان بعد از حملۀ رژیم صهیونی به قطر خیلی سریع متوجه شد که نظام دفاعی– امنیتی مشترک با ایالات متحده، تضمین‌کنندۀ قطعی امنیت و ثبات منطقه ای این کشور نخواهد بود که البته این می تواند فرصتی نیز برای همکاری با جمهوری اسلامی ایران باشد.

نکته حائز اهمیت این است که وزیردفاع عربستان همتای ایرانی خود را از جزئیات پیمان راهبرد دفاعی مشترک با پاکستان آگاه ساخته است. ضمن اینکه پاکستان نیز بعد از این رخداد مهم اعلام کرد امکان پیوستن دیگر کشورها به پیمان راهبردی دفاعی با عربستان وجود دارد. در همین راستا حتی صحبت‌هایی از حضور کشورهای ایران و مصر نیز مطرح شده است. از سوی دیگر بازیگری هوشمندانه پاکستانی‌ها در صحنۀ بین‌المللی نیز قابل توجه و تامل است: از یک سو تلاش هم‌زمان برای جلب حمایت غرب و ایالات متحده و شکاف هرچه بیشتر میان این کشور با هند و از سوی دیگر حفظ روابط گسترده با چین و اکنون نیز عربستان سعودی.

سخن آخر اینکه عربستان سعودی و پاکستان با انعقاد پیمان راهبردی دفاعی نشان دادند که در تلاش هستند تا  در مسیر اصلاح رویکردهای راهبردی، با هدف آمیختن سیاست و امنیت، گام‌های جدی‌تری بردارند. موضوعی که باید منتظر بود تا تاثیرات آن در آینده، مورد ارزیابی دقیق‌تر قرار گیرد.