چشم‌انداز روابط ایران و ازبکستان در شرایط جدید منطقه‌ای و بین‌المللی

مطالعات شرق | ایران و ازبکستان به لحاظ فرهنگی و تاریخی اشتراک‌ها و پیوندهای عمیقی دارند که همین نزدیکی فرهنگی، زمینه‌ساز توسعۀ همکاری‌های دوجانبه در حوزه‌های مختلف بوده است. همچنین این دو کشور هر یک با ویژگی‌ها و ظرفیت‌های خاص خود، نقش مهمی در تحولات منطقه‌ای و بین‌المللی ایفا می‌کنند. طی سال‌های اخیر و با توجه به افزایش سفرهای رؤسای جمهور دو کشور به‌خصوص سفر رسمی رئیس‌جمهور ازبکستان در سال 2023 به تهران (پس از 20 سال وقفه) و دیدارهای وی با رئیس‌جمهور و رهبر ج.ا.ایران به نظر می‌رسید روابط دو کشور رو به گرمی باشد.

اما عدم موضع‌گیری صریح تاشکند در خصوص تجاوز مستقیم رژیم صهیونیستی و آمریکا به ایران، ابهام‌هایی را در خصوص سیاست خارجی ازبکستان در قبال ایران ایجاد کرد. به منظور بررسی بیشتر دورنمای روابط ایران و ازبکستان با توجه به تحولات جدید منطقه‌ای و بین‌المللی، مؤسسۀ مطالعات راهبردی شرق مصاحبه‌ای اختصاصی با «بختیار ایرگاشف» کارشناس مسائل سیاسی و رئیس مرکز ابتکارهای مطالعاتی «معنا» در ازبکستان انجام داده که در ادامه آمده است:

• مطالعات شرق: روابط ایران و ازبکستان در طول سال‌های اخیر رشد محسوسی داشته است. با این حال همچنان انتظارهای دو کشور را برآورده نمی‌کند. به نظر شما چه مسائلی اصلی‌ترین موانع توسعۀ روابط دو کشور است؟

ایرگاشف: مبادلات بازرگانی بین ازبکستان و ایران بدون شک سیر مثبتی را نشان می‌دهد و رو به رشد است. ارزش مبادلات تجاری دو کشور در سال 2024 میلادی در سطح 450 میلیون دلار قرار گرفته است و پیش‌بینی می‌شود که در سال جاری از سطح 500 میلیون دلار فراتر رود. معلوم است که این رقم نه برای ایران و نه برای ازبکستان قابل قبول نیست. این رقم واقعاً با پتانسیل بالای ایران و ازبکستان مطابقت ندارد. بنابراین، هدف افزایش مبادلات بازرگانی دو کشور به 2 میلیارد دلار تا سال 2030 میلادی باید محقق شود و همۀ پیش‌نیازهای لازم برای آن نیز وجود دارد. 

اما می‌توان از برخی موانع نیز نام برد که بر سر راه افزایش مبادلات بازرگانی دو کشور وجود دارند. اولین مانع سیاست بسیار محتاطانۀ ازبکستان در قبال ایران و توسعۀ تجارت با این کشور است. البته این امر همچنین به دلیل تمایل به بهبود روابط با آمریکا، و به‌طور کلی، غرب و اتحادیۀ اروپا است. آنها نسبت به هرگونه تلاش کشورها برای افزایش مبادلات بازرگانی با ایران که تحت تحریم است، بسیار محتاط هستند. این اولین و مهم‌ترین دلیل وجود موانع غیررسمی برای توسعۀ تجارت خارجی میان ایران و ازبکستان است.

دوم، ازبکستان و ایران مرز مشترکی ندارند و تجارت بین دو کشور در درجۀ اول از طریق ترکمنستان و البته، بخش عمدۀ آن از طریق حمل و نقل زمینی انجام می‌شود. در عین حال، ایران تا حدودی نقطۀ ترانزیت محموله‌ها از کشورهای خلیج فارس (در درجۀ اول، از امارات متحده عربی) به ازبکستان از طریق ترکمنستان است که ترانزیت محموله‌ها اساساً از طریق حمل و نقل زمینی صورت می‌گیرد. البته موانع فنی موجود در گذرگاه ریلی «تجن-سرخس» در مرز بین ترکمنستان و ایران هم باید برطرف شود. هدف کلی تقویت ظرفیت حمل و نقل، به‌ویژه توسط ایران و ترکمنستان برای تأمین تجارت سریع‌تر بین دو کشور است.

اما، این مشکل نیز وجود دارد که مسائل مربوط به حمل و نقل بر بهای تمام شدۀ کالاها تأثیر می‌گذارد. به‌عنوان مثال بازرگانان ازبک در سال 2023 میلادی خرید مقادیر زیادی آرد ماهی را برای توسعۀ پرورش ماهی در استخر در ازبکستان به‌طور جدی بررسی کردند. اما هزینه‌های بالای حمل و نقل، محصولات ماهی ایران را غیر قابل رقابت می‌کرد. زیرا محصولات ایرانی ارزان‌تر از محصولات اروپایی (جایی که آرد ماهی در حال حاضر عمدتاً از آنجا تهیه می‌شود)، هستند، ولی هزینه‌های حمل و نقل از ایران از طریق ترکمنستان به ازبکستان هزینۀ تمام‌شدۀ آرد ماهی را افزایش می‌دهد و آن را در مقایسه با قیمت‌های اروپایی غیر قابل رقابت می‌کند. وقتی مسائل توسعۀ پتانسیل تجارت دوجانبه بین ایران و ازبکستان را بررسی می‌کنیم به احتمال قوی، این عوامل کلیدی هستند.

• مطالعات شرق: افغانستان یکی از حوزه‌های مهم و مشترک بین ایران و ازبکستان است. به نظر شما، تهران و تاشکند در قبال مسئلۀ افغانستان در چه‌ حوزه‌هایی امکان هم‌گرایی و در چه حوزه‌هایی احتمال واگرایی دارند؟

ایرگاشف: ایران و ازبکستان با افغانستان مرز مشترک دارند که متأسفانه هنوز هم تهدیدهایی را برای امنیت ملی و منطقه‌ای برای هر دو کشور ایجاد می‌کند. مهم‌ترین زمینۀ همکاری بین دو کشور، تنظیم یک موضع مشترک در زمینۀ مبارزه با سازمان‌های تروریستی مستقر در افغانستان است.

این در درجۀ اول، به سازمان تروریستی داعش ولایت خراسان تعلق دارد که برنامه‌های آن شامل ایجاد خلافت در افغانستان و آسیای مرکزی به پایتختی بخاراست. متأسفانه، داعش خراسان در حال حاضر تهدید بزرگی در افغانستان است. علی‌رغم اظهارات دولت طالبان، این گروه فقط در حال تقویت موقعیت خود است. این بدان معناست که تهدیدها فقط در حال افزایش است. همچنین واضح است که داعش و سازمان‌های تروریستی مستقر در افغانستان تهدید مشابهی برای ایران نیز هستند. بدین دلیل تنظیم یک موضع مشترک در مورد این مسائل احتمالاً مهمترین اولویت برای ازبکستان و ایران در رابطه با افغانستان است. ایران و ازبکستان به موضع افغانستان در مورد تخصیص و توزیع آب نیز حساس هستند.

ایران و افغانستان در مورد توزیع آب رودخانۀ هیرمند که یک رودخانۀ فرامرزی است، اختلاف‌های جدی دارند. با وجود توافق بین ایران و افغانستان در مورد تنظیم جریان رودخانۀ هیرمند از سال 1972 میلادی، این مسئله همچنان حل نشده است و درگیری‌های جدی از جمله درگیری‌های نظامی در مرز ایران و افغانستان به وقوع پیوسته است. از سوی دیگر، افغانستان در حال حاضر کانال «قوش تپه» را در شمال افغانستان می‌سازد که تقریباً 20 - 25 درصد از کل آب رود آمودریا وارد این کانال خواهد شد. مرحلۀ اول این کانال تکمیل شده است و دو مرحلۀ دیگر نیز ساخته خواهد شد.

این کانال بین 10 تا 15 میلیارد متر مکعب آب آمودریا را دریافت می‌کند که به نوبۀ خود بر کشاورزی در ازبکستان و ترکمنستان تأثیر منفی خواهد داشت. به‌طور کلی، افغانستان موضع بسیار سختی در مورد تقسیم آب دارد. این کشور در حال حاضر بر سر تقسیم آب رودخانه‌های فرامرزی با ایران بر سر رودخانۀ هیرمند، با پاکستان بر سر رودخانۀ «کابل» و در سمت آسیای مرکزی با تاجیکستان، ازبکستان و ترکمنستان بر سر جریان رودخانۀ آمودریا اختلاف نظر دارد.

این موضوع باید مورد توجه قرار گیرد و بستری باشد که کشورها رویکردهای خود را متحد و راه‌حل‌های مشترکی را تنظیم کرده و با مشارکت افغانستان مسائل مربوط به آب‌های فرامرزی را حل و فصل کنند. در واقع باید راه‌حل‌هایی پیدا شود که هم افغانستان و هم کشورهای همسایه‌ را راضی کند. استفاده از سیاست آب به‌عنوان ابزاری برای فشار بر کشورهای همسایه غیرقابل قبول است. این بدان معناست که باید تا حدودی بر دولت طالبان در افغانستان فشار وارد شود و هم‌زمان راه‌حل‌های متقابلاً سودمندی نیز تنظیم شود که هم به نفع افغانستان و هم به نفع کشورهای منطقه باشد. این موضوعی است که باید ازبکستان، ایران و سایر کشورهای همسایه را متحد کند. 

البته درست است که سیاست بسیار محتاطانۀ ازبکستان در مورد همکاری با ایران ممکن است برخی سؤال‌ها را نیز ایجاد کند. اما این انتخاب مستقل ازبکستان است و بنابراین بعید است که مورد بحث قرار گیرد. در واقع ازبکستان این موضوع را با سایر کشورها مورد بحث قرار نخواهد داد.

• مطالعات شرق: یکی از موضوع‌های مهم و نوظهور در منطقه، بازگشت آمریکا به افغانستان با استقرار آن در پایگاه هوایی بگرام است. از نظر شما آیا این استقرار می‌تواند بر روابط ایران و ازبکستان تأثیرگذار باشد؟

ایرگاشف: بازگشت حضور نظامی آمریکا در افغانستان که در حال حاضر هم در آمریکا و هم در افغانستان مورد بحث است، بدون شک یک سیگنال نگران‌کننده برای همۀ همسایگان افغانستان، به‌ویژه ازبکستان و ایران است. این موضوع به نفع این دو کشور نیست، زیرا بازگشت آمریکایی‌ها به پایگاه هوایی بگرام منجر به گسترش این حضور می‌شود. آمریکایی‌ها هرگز در یک پایگاه متوقف نخواهند شد. این امر تنش‌ها را در منطقه‌ای بزرگ که شامل آسیای مرکزی، چین غربی، پاکستان و ایران می‌شود، افزایش خواهد داد.

بنابراین، این دو کشور که علاقه‌مند به ایجاد یک کمربند حسن همجواری و مشارکت در این کلان‌منطقه هستند، علاقه‌ای به بازگشت آمریکایی‌ها به افغانستان یا بازپس‌گیری نظامی این کشور ندارند. این امر به‌وضوح وضعیت امنیتی منطقه‌ای را در این کلان‌منطقه به‌طور جدی بدتر می‌کند. و البته، کشورهای همسایه باید با همکاری دولت طالبان که در حال حاضر افغانستان را کنترل می‌کند، گفت‌وگوهایی را برای کاهش تنش در منطقه و جلوگیری از تشدید تهدیدهای امنیتی از طریق بازگشت مجدد نظامیان آمریکایی به افغانستان انجام دهند. این یک اولویت اصلی در سیاست خارجی است و به نظر می‌رسد که ازبکستان و ایران نیز برای رسیدن به این هدف تلاش خواهند کرد.

• مطالعات شرق: ایران در سال جاری مورد تجاوز مستقیم رژیم صهیونیستی و آمریکا قرار گرفت. ازبکستان در حالی نسبت به این تجاوز موضع بی‌طرف داشت که حملۀ رژیم صهیونیستی به قطر را سریعاً محکوم کرد. علت این موضع متفاوت ازبکستان چیست؟ به نظر شما این موضع چگونه بر روابط دو کشور تأثیر می‌گذارد؟

ایرگاشف: دولت ازبکستان در چارچوب سیاست درهای باز خود که از سال 2017 میلادی اجرا شد، تلاش می‌کند تا همکاری‌های اقتصادی و سیاسی خود را با کشورهای غرب جمعی از جمله اتحادیۀ اروپا و آمریکا تقویت و تعمیق بخشد. در چارچوب این سیاست، سیاست خارجی ازبکستان در حال حاضر ایجاد شرایط مطلوب برای گفت‌وگو با کشورهای غربی را مد نظر دارد. یکی از شرایط این گفت‌وگو، به اصطلاح، فاصله گرفتن تاشکند از ایران است و دولت ازبکستان نیز این رویکرد را دنبال می‌کند.

تاشکند معتقد است که تعامل با غرب برای ازبکستان مهم‌تر از تعامل با ایران است. به همین دلیل ازبکستان در روابط خود با ایران در این موارد بسیار محتاط عمل می‌کند. بر همین اساس، ازبکستان مستقیماً تجاوز رژیم صهیونیستی و آمریکا علیه ایران را محکوم نکرد درحالی‌که به گروهی از کشورها پیوست که علیه حملۀ هوایی و تجاوز به قطر و ترور چندین چهرۀ کلیدی حماس در این کشور، موضع گرفته‌اند. با توجه به اینکه ازبکستان متعهد به ایجاد روابط بلندمدت، مثبت و مطلوب با غرب، آمریکا و اتحادیۀ اروپاست، فکر می‌کنم سیاست محتاطانۀ این کشور در قبال ایران ادامه خواهد یافت.

• مطالعات شرق: آمریکا و اروپا در اقدامی هماهنگ در یک روند غیرقانونی (از نظر ایران، روسیه و چین) اقدام به بازگرداندن تحریم‌های شورای امنیت علیه ایران کردند که از سوی برخی کشورها به رسمیت شناخته نشده است. موضع ازبکستان در این میان چیست؟ فکر می‌کنید که این مسئله چگونه بر روابط ایران و ازبکستان تأثیر می‌گذارد؟

ایرگاشف: سیاست آمریکا و متحدان و اقمار آن که بازگرداندن تحریم‌های سازمان ملل متحد علیه ایران را در نظر دارند، به یک چالش جدی برای سیاست خارجی ازبکستان تبدیل شده است. چون همان‌طور که پیشتر اشاره شد، ازبکستان نمی‌خواهد روابط خود را با غرب جمعی (اتحادیۀ اروپا و آمریکا) در چارچوب سیاست باز و مشارکت و همکاری با همۀ مراکز جهانی و قدرت‌های منطقه‌ای خراب کند. با این حال، این بدان معنا نیست که ازبکستان از این موضع حمایت خواهد کرد. به نظر می‌رسد که ازبکستان تا آخرین لحظه رویکردی بی‌طرفانه و منتظرانه اتخاذ خواهد کرد و هم‌زمان که به‌دنبال جلوگیری از آسیب رساندن به روابطی است که به‌طور فعال با غرب در حال ایجاد آن است، از ایجاد اختلاف با روسیه، چین و ایران نیز اجتناب خواهد کرد.

البته این امر به تعمیق روابط سیاسی بین دو کشور کمکی نخواهد کرد. چنین موضع بی‌طرفانه‌ای توسط ازبکستان برای ایران سوال‌برانگیز است. ازبکستان تنها از موضع بی‌طرفی خود دفاع خواهد کرد که مطمئناً به رشد گفت‌وگوهای سیاسی بین دو کشور کمکی نخواهد کرد. البته، موضوع تحریم تا حدودی بر روابط متقابل ایران و ازبکستان تأثیر دارد. ادامۀ این موضع بی‌طرفانه و منتظرانه از سوی ازبکستان مطمئناً موجب تضعیف مبادلات بازرگانی بین دو کشور خواهد شد و پتانسیل توسعۀ آن کاهش خواهد یافت. باید اذعان کرد که در واقع، این موضوع برای تحکیم روابط بین ازبکستان و ایران مضر خواهد بود