واکاوی و آسیب‌شناسی روابط ج.ا.ایران و قرقیزستان

 بیشکک در طول سال ۱۴۰۴، برهۀ تاریخی بی‌نظیری را تجربه کرد که ترکیبی از تلاش‌های دیپلماتیک برای ادغام اقتصادی و هم‌زمان، مواجهه با تکانه‌های شدید ناشی از درگیری‌های نظامی در منطقه بود. قرقیزستان به‌عنوان کشوری محصور در خشکی در قلب آسیای مرکزی، همواره به دنبال یافتن کوتاه‌ترین و اقتصادی‌ترین مسیر برای دسترسی به آب‌های آزاد بوده و ایران در این میان، نقشی حیاتی به‌عنوان پل ارتباطی ایفا کرده است. با این حال، تحولات سال ۱۴۰۴ نشان داد که این پیوند راهبردی تا چه حد تحت تأثیر متغیرهای فرامنطقه‌ای و زیرساخت‌های لجستیکی قرار دارد.

به منظور بررسی دقیق‌تر روند روابط دو کشور ایران و قرقیزستان در سال 1404 و آسیب‌ها و فرصت‌های این روابط، کارگروه آسیای مرکزی مؤسسۀ مطالعات راهبردی شرق طی یک مصاحبۀ اختصاصی با جناب آقای «غلامحسین یادگاری»؛ سفیر جمهوری اسلامی ایران در بیشکک، ضمن طرح سؤال‌هایی، نظر ایشان را جویا شده است. مشروح این مصاحبه در ادامه آمده است:

مطالعات شرق:  ارزیابی شما از مهم‌ترین تحولات در روابط ایران و قرقیزستان در سال 1404 چه بود؟ به بیان دیگر تأثیرگذارترین تحولات در روابط دو کشور چه مواردی بودند؟ 

یادگاری: قرقیزستان یکی از کشورهای همسایۀ ایران است و با توجه به اینکه دو کشور از ریشه‌های تاریخی، فرهنگی و مذهبی مشترک زیادی برخوردارند، به دنبال تقویت روابط هستند. در سال گذشته، روند روابط دو کشور خوب بود و تفاهم‌هایی در سطوح بالا انجام شد که در نتیجۀ آنها گام‌های خوبی در راستای توسعۀ روابط برداشته شد و حجم همکاری‌های اقتصادی دو کشور نیز بیانگر یک سیر صعودی بوده است. یکی از تحولات مهم، اجرایی شدن توافقنامۀ تجارت آزاد بین ایران و اتحادیۀ اقتصادی اوراسیا بود که قرقیزستان نیز از اعضای این اتحادیه است.

یکی از مهمترین موضوع‌هایی که در سال گذشته به خوبی تقویت شد همکاری‌های امنیتی، نظامی و انتظامی بین دو کشور بوده است که در این راستا می‌توان به سفر معاون وزیر دفاع قرقیزستان به ایران و همچنین برنامۀ سفر معاون وزیر کشور قرقیزستان به ایران اشاره کرد که سفر دوم متأسفانه به اغتشاش‌های دی ماه برخورد کرد و لغو شد که انشاالله این سفر در برنامۀ سال جاری قرار خواهد گرفت. سفر کارشناسان ارشد دفاعی ایران به قرقیزستان و حضور آنها در جلسات کارشناسی پیش‌نشست اجلاس وزرای دفاع سازمان شانگهای (که قرار است در اردیبهشت سال جاری در قرقیزستان برگزار شود) نیزاز دیگر برنامه‌های سال گذشته در حوزۀ امنیتی بود. در واقع توافقنامۀ مهم همکاری‌های امنیتی- انتظامی که در سال 1398 بین ایران و قرقیزستان امضا شده بود در سال گذشته تصویب و اجرایی شد.

در سال گذشته، جناب آقای عارف، معاون اول رئیس‌جمهور کشورمان سفری به قرقیزستان داشتند و همچنین یک هیأت 50 نفره از مشهد به سرپرستی استاندار خراسان رضوی به استان‌های اوش و بیشکک سفر کردند که امضای سند همکاری در زمینۀ کشاورزی بین استان‌های اوش و خراسان رضوی و همچنین امضای تفاهم‌نامه بین اتاق بازرگانی خراسان رضوی با اتاق بازرگانی اوش، از جمله نتایج این سفر بود. هیأتی از فعالان اقتصادی قرقیز نیز برای حضور در اکسپوی تهران به ایران سفر کردند.

در حوزۀ روابط فرهنگی نیز در سال گذشته وزیر فرهنگ قرقیزستان سفری به ایران داشت. آقای فلاح‌زاده رئیس دانشگاه مذاهب اسلامی نیز نشستی با دانشگاه اسلامی و مفتیات قرقیزستان برگزار کردند.

مطالعات شرق: در سال 1404، کدام چالش‌ها در روابط ایران و قرقیزستان برطرف شده است و کدام چالش‌ها همچنان در روابط دو کشور وجود دارند؟

یادگاری: در خصوص مشکلات و چالش‌ها، در زمینۀ امنیتی سوء‌تفاهم‌هایی در میان مقام‌های قرقیزستان در مورد حضور نظامی ایران در تاجیکستان وجود داشت که خوشبختانه رفع شد.
در زمینۀ اقتصادی با وجود اینکه ما به موافقتنامۀ تجارت آزاد با اتحادیۀ اقتصادی اوراسیا ملحق شده‌ایم اما برخی از کدها بین ایران وکشورهای عضو این اتحادیه یکسان نیست و در نتیجه در زمینۀ اخذ تعرفه اختلاف‌هایی وجود دارد که این اختلاف‌های تعرفه‌ای موجب کند شدن روند همکاری‌های اقتصادی شده است.

چالش دیگری که وجود دارد در میان فعالان بخش خصوصی ایران است که همچنان از عدم حمایت دولت ناراحت هستند. در حوزۀ پزشکی، شرکت‌های دارویی ایران با وجود تسهیلات بالای قرقیزستان تمایلی برای حضور در این کشور ندارند. این موضوع در خصوص شرکت‌های دانش‌بنیان نیز صادق است.

برای رفع چالش‌های موجود در روابط ایران و قرقیزستان در حوزۀ لجستیک و حمل و نقل، ایران یک منطقۀ لجستیکی در بندرعباس به قرقیزستان اعطا کرده است که در حال حاضر در حال تکمیل شدن برای بهره‌برداری است. از سوی دیگر، ایران به دنبال خریدن زمین در مسیر راهگذر چین، قرقیزستان به ازبکستان است تا بتواند در آینده با احداث یک بندر خشک[1] در این مسیر، همکاری‌های ترانزیتی را افزایش دهد. البته در حوزۀ ترانزیتی برای جذب قرقیزستان به راهگذر شمال- جنوب نیاز به تغییر در قوانین این مسیر ترانزیتی داریم.

مطالعات شرق: مهمترین آسیب‌های وارد بر روابط دو کشور را در سال گذشته (موانع تحقق اهداف روابط و یا علل بروز چالش‌ها) در چه مواردی می‌دانید؟

یادگاری: عدم لغو روادید از سوی قرقیزستان برای اتباع ایرانی یکی از مهمترین آسیب‌های وارد بر روابط دو کشور است (البته در حال حاضر ویزای فرودگاهی وجود دارد). در همۀ کشورهای آسیای مرکزی به شهروندان ایران بعد از ورود، دو ماه برای ثبت مشخصات و مکان زندگی فرصت می‌دهند، در صورتی که این فرصت در قرقیزستان تنها 8 روز است. همچنین عدم دادن ویزای بلندمدت برای رانندگان، موجب تضعیف ترانزیت می‌شود.

آسیب دیگر عدم وجود یک سیاست مستقل و در اولویت قرار دادن آسیای مرکزی و قفقاز از سوی ایران است که موجب شده است کشورهای مذکور نیز که در حال حاضر یک سیاست چندوجهی را دنبال می‌کنند، احساس نیاز به ایران نداشته باشند.

در زمینۀ همکاری‌های بانکی روابط خوب است هر چند برخی بانک‌ها از دادن تسهیلات خودداری می‌کنند. در خصوص صندوق سرمایه‌گذاری ایران و قرقیزستان و خط اعتباری 50 میلیون یورویی که بین دو کشور ایجاد شده است نیز برخلاف بانک‌های خارجی که 4 درصد سود می‌گیرند، این صندوق 7 درصد سود می‌گیرد که در نتیجه تمایلی از سوی تجار ایرانی و قرقیزی برای دریافت تسهیلات از این صندوق وجود ندارد. البته یک بانک اعتباری نیز بین اعضای شانگهای در حال ایجاد است که به اعضا اعتبار دهد. اما متأسفانه از 10 عضو، 9 عضو به عضویت بانک سپه که توسط ایران معرفی شده بود رأی منفی دادند به این دلیل که باید بانکی معرفی شود که تحریم نباشد.

مطالعات شرق: فکر می‌کنید چه فرصت‌هایی همچنان در روابط ایران و قرقیزستان وجود دارد که به میزان کافی از آنها استفاده نشده است؟

یادگاری: مهمترین فرصت‌ها در حوزۀ همکاری‌های فرهنگی است که به میزان کافی به آن توجه نشده است. در این خصوص نیاز است که فیلم‌های ایرانی دوبله و به این کشور ارسال شوند، اما متأسفانه ایران تمایل چندانی به این کار ندارد. همچنین عدم اعزام استاد زبان فارسی برای دانشگاه‌های قرقیزی، باعث شده است که روز به روز از تعداد دانش‌آموختگان زبان فارسی در این کشور کاسته شود.

از سوی دیگر، برای حضور پررنگ‌تر ایران در موضوع‌های امنیتی، لازم است که در مسائل اقتصادی منطقه فعال‌تر باشیم تا در نتیجه آنها در مسائل سیاسی و امنیتی از ما حمایت کنند. در واقع حضور پررنگ ایران در قرقیزستان در حوزۀ اقتصادی و سایر حوزه‌ها باعث خواهد شد تا این کشور به سمت پیمان‌های ضد ایرانی از جمله پیمان ابراهیم حرکت نکند. (قرقیزستان در سال جاری با قطعنامۀ شورای امنیت علیه ایران از طرف حکام عربی هم‌بانی نشد (حمایت نکرد) در صورتی که 135 کشور دنیا علیه ایران هم‌بانی شده بودند)

مطالعات شرق: چه برنامه‌ها و فرصت‌هایی برای سال 1405 در روابط دو کشور وجود دارد؟

یادگاری: در سال 1405، نشست شانگهای در قرقیزستان برگزار خواهد شد که علاوه ‌بر دیدارهای دوجانبه با اعضای شانگهای، فرصت تقویت بیش از پیش همکاری‌های بیشکک و تهران را ایجاد خواهد کرد. همچنین طبق برنامه‌ریزی‌های انجام‌شده 31 آگوست 2026 (9 شهریور 1405) دکتر پزشکیان رئیس‌جمهور کشورمان به بیشکک سفر خواهند کرد.

[1] . بندر خشک یک پایانۀ لجستیکی پیشرفته در داخل خشکی است که به‌عنوان بازوی عملیاتی بنادر ساحلی (دریایی) عمل می‌کند.