چشم‌انداز روابط پاکستان و بنگلادش؛ فرصت‌ها و چالش‌ها

مطالعات شرق | در حالی که بیش از یک سال از انقلاب سیاسی و اجتماعی در بنگلادش می‌گذرد، دولت موقت این کشور همگام با تحولات داخلی، انقلابی در عرصۀ سیاست ‌خارجی بر پا کرده‌است. در این بین، تردیدی نیست که روابط با پاکستان می‌تواند نماد چنین انقلابی توصیف شود؛ در جایی که اسلام‌آباد و داکا در مدت زمانی کوتاه، به طور مکرر از مقام‌های سیاسی، اقتصادی و حتی نظامی - امنیتی یکدیگر میزبانی کرده‌اند. اما به‌رغم این مراودات و شواهد موجود در مورد بهبود چشمگیر روابط پاکستان و بنگلادش، دو سوال مهم قابل طرح است؛

نخست آنکه، با توجه به استقرار دولت موقت و در پیش بودن انتخابات سراسری بنگلادش در فوریۀ 2026 (بهمن 1404)، چشم‌انداز پایداری تحولات کنونی در روابط اسلام‌آباد و داکا چگونه خواهد بود؟ سوال دوم آنکه، تحولات جدید در روابط پاکستان و بنگلادش، چه فرصت‌ها و چالش‌هایی را برای هر دو کشور و به‌ویژه پاکستان رقم خواهد زد؟

آغاز دورۀ جدیدی از روابط میان اسلام‌آباد و داکا می‌تواند با فرصت‌ها و چالش‌هایی برای هر دو طرف توام باشد؛

الف) فرصت‌ها

به نظر می‌رسد مهمترین فرصت‌ها برای هر دو طرف در حوزۀ اقتصادی فراهم باشد. بنگلادش با توجه به جمعیت و شرایط جغرافیایی آن، یکی از آسیب‌پذیرترین کشورها در حوزۀ تامین منابع غذایی محسوب می‌شود. اقتصاد این کشور اگر چه در سال‌های اخیر از رشد اقتصادی خوبی به‌خصوص در بخش‌هایی همچون صنایع نساجی برخوردار بوده، اما همچنان در حوزۀ کالاهای ضروری به شدت متکی به واردات است. بر این اساس به گفتۀ یکی از مقام‌های ارشد وزارت غذا، تجارت با پاکستان برای بنگلادش این فرصت را فراهم می‌کند تا انحصارها را شکسته، منابع جدید و قیمت‌گذاری رقابتی  ایجاد کند. اما در طرف مقابل، اسلام‌آباد یک بازار فوق‌العادۀ بزرگ و عمده را پیش‌روی خود می‌بیند، بازاری که از این ظرفیت برخوردار است که جای خلأ کنونی حضور پاکستان در بازارهای افغانستان را به بهترین وجه پُر کند. 

اما در حوزۀ سیاسی و امنیتی هم این روابط برای هر دو کشور مهم تلقی‌می‌شود. خروج بنگلادش از سایۀ نفوذ هند به این کشور امکان می‌دهد تا در جهت تنوع‌بخشی به روابط خود اقدام کند، کما این که ارتقای مراودات با پاکستان و چین در ماه‌های اخیر در همین راستا انجام گرفته است. اما به نظر می‌رسد که این پاکستان است که از وضعیت جدید بیشترین بهره را می‌برد؛ تقویت موقعیت این کشور در برابر هند در شبه‌قاره در سایۀ تشکیل مثلث پاکستان، چین و بنگلادش، کاهش دغدغه‌های امنیتی و نظامی اسلام‌آباد در زمینۀ احتمال همکاری نظامی دهلی‌نو و داکا، بهره‌گیری از بنگلادش به عنوان عمق راهبردی در برابر هند (جایگزین بالقوه برای افغانستان) در صورت تعمیق هر چه بیشتر روابط و سرانجام تقویت موقعیت پاکستان در سازمان‌های منطقه‌ای و اسلامی همچون سارک و سازمان همکاری اسلامی.

ب) چالش‌ها

به‌رغم ظرفیت‌های مثبت به وجود آمده در روابط اسلام‌آباد و داکا، هر دو کشور برای پیگیری این روند با چالش‌های مهمی مواجه هستند؛‌

• سایۀ سنگین سوابق تاریخی روابط دو کشور؛ به نظر می‌رسد که بنگلادشی‌ها هنوز نتوانسته‌اند مصائب دوران استقلال را فراموش کنند. پافشاری دولت موقت بنگلادش برای عذرخواهی رسمی پاکستان در قبال جنایات انجام گرفته از سوی نظامیان پاکستانی در جنگ استقلال، مسائل معوقه مرتبط با توزیع عادلانۀ منابع مالی و دارایی‌هایِ مرتبط با زمان جدایی پاکستان از هند و انتقال کمک‌های مالی خارجی اختصاص شده برای قربانیان طوفان 1970، بخش‌هایی از این چالش‌های تاریخی را در بر می‌گیرد.
• پیشینۀ روابط بنگلادش و هند؛ به‌رغم تغییرات چشمگیر بوجود آمده در روابط بنگلادش و هند، هنوز هم دو کشور نمی‌توانند به آسانی خود را از قیدهای روابط گذشته رها کنند. وابستگی اقتصادی و زیرساختی شدید و چند دهه‌ای داکا به دهلی‌نو، احاطۀ سرزمینی توسط هند، اشتراک‌های زبانی و قومیتی، وجود اقلیت پرنفوذ هندو (حدود 12 درصد کل جمعیت) و فاصلۀ جغرافیایی بیش از هزار و پانصد کیلومتری با پاکستان، بخشی از چالش‌های بنگلادش در کاهش مناسبات با هند به شمار می‌آید. اما در سمت مقابل، هند نیز با چالش‌های کم و بیش مشابهی مواجه است؛ اهمیت کریدور سیلیگوری در دسترسی دهلی‌نو به مناطق شمال شرقی هند، حمایت از اقلیت هندوها در بنگلادش، امکان آغاز فصل جدیدی از اختلاف‌های مرزی حل شده در دورۀ شیخ حسینه و نگرانی نسبت به سرریز تحرکات جهادگرایانه اسلامی به داخل هند. همۀ این عوامل دست به دست هم داده‌اند تا مانع از آن شوند که روابط هند و بنگلادش به مرز فروپاشی کامل برسد. بنابراین همچنان شاهد تداوم تاثیرها و پیامدهای ارتباط دهلی‌نو و داکا بر روابط پاکستان و بنگلادش خواهیم بود.
• افراط‌گرایی اسلامی؛ تحولات اخیر در بنگلادش، فرصتی را برای گروه‌های اسلام‌گرا به وجود آورده تا پس از چندین دهه، یکبار دیگر در صحنۀ سیاسی بنگلادش حضور یابند. اما در مورد اهداف و برنامه‎های این گروه‌ها برای آیندۀ بنگلادش، برخی نگرانی‎ها وجود دارد؛ اینکه احتمال دارد آنها به دنبال تشکیل حکومت اسلامی و یا اجرای شریعت به روش‌هایی نزدیک به طالبان باشند، می‌تواند هم برای آیندۀ سیاسی بنگلادش و هم برای اسلام‌آباد که هنوز با طالبان و گروه‌های اسلام‌گرای داخلی درگیری دارد، کاملاً مخاطره‌آمیز باشد.

برآورد مجموعۀ تحولات اخیر در روابط پاکستان و بنگلادش، حکایت از آن دارد که پس از انقلاب سیاسی و اجتماعی در بنگلادش، ظرفیت‌های چشمگیری برای ارتقای روابط میان دو کشور بوجود آمده است. در این بین مهم‌تر آن است که این روابط از زمینه‌های لازم برای پایداری در درازمدت برخوردار است. با این حال دو کشور در مسیر ارتقای روابط، با چالش‌های مهمی مواجهه هستند که برخی از آنها به پیشینۀ روابط دو جانبه و برخی نیز به معادلات داخلی قدرت و تاثیرپذیری از بازیگران خارجی ارتباط پیدا می‌کند. در نهایت، تحولات جدید در روابط اسلام‌آباد و داکا، فرصت‌های مهمی را در اختیار هر دو کشور قرار داده است تا از ظرفیت‌های‌ همکاری در حوزه‌های مختلف اقتصادی، سیاسی و حتی نظامی، در جهت تثبیت شرایط داخلی و موقعیت منطقه‌ای و بین‌المللی خود بهره ببرند.