نقش و جایگاه دیپلماسی مهاجران کاری در آسیای مرکزی

مطالعات شرق | مسئلۀ مهاجرت یکی از مؤلفه‌های تأثیرگذار در آسیای مرکزی محسوب می‌شود. این مسئله برای کشورهایی همچون ازبکستان، قرقیزستان و تاجیکستان یک پاشنۀ آشیل مهم و البته یک مزیت اقتصادی قابل‌توجه است و ازسوی‌دیگر برای کشورهایی همچون روسیه یک اهرم کلیدی و تأثیرگذار محسوب می‌شود که طی یک بازۀ نسبتاً طولانی شکل گرفته است. در طول سال‌های اخیر با افزایش و تثبیت وابستگی اقتصاد کشورهای این منطقه به حواله‌های ارسالی از سوی مهاجران و نوسان‌های اقتصادی روسیه از سال 2014، فرایندهایی نظیر متنوع‌سازی مسیرهای جریان مهاجرت در دستور کار کشورهای این منطقه قرار گرفته است.

درعین‌حال کارکردهای مهاجران نیز به عرصه‌هایی فراتر از اقتصاد، ازجمله امنیت تغییر یافته است. روسیه مهاجرین کاری را یک منبع بالقوه برای جنگ در اوکراین در نظر گرفته و غرب نیز این نیروها را اهرمی برای اجرای عملیات امنیتی و خرابکاری در قلمرو روسیه در نظر می‌گیرد. از طرف دیگر بسیاری از کشورها، تمایلات جدیدی را برای جذب این نیروهای مهاجر ابراز داشته‌اند. این موضوع سبب شده است تا دیپلماسی مهاجران کاری در آسیای مرکزی در وضعیتی نسبتاً پیچیده و چندلایه قرار بگیرد.

مفهوم «کار» جایگاهی برجسته در آسیای مرکزی دارد. میراث شوروی و هنجارهای برجای‌مانده از آرای مارکس و انگلس در ساختار اقتصادی این کشورها در کنار لیبرالیزاسیون اقتصادی این مفهوم را بیش‌ازپیش پیچیده و متناقض کرده است. در یک روند اجتناب‌ناپذیر که در نتیجۀ عدم توسعه‌یافتگی شکل گرفته است، «کار» بدون «ارزش‌ افزوده»، یکی از منابع اصلی اقتصاد مبتنی بر «خام‌فروشی» در سه کشور ازبکستان، تاجیکستان و قرقیزستان با منابع زیرزمینی کمتر در آسیای مرکزی بوده است. در میان پنج جمهوری آسیای مرکزی اقتصاد این سه کشور به طور محسوسی وابسته به صادرات «کار» یا «مهاجر کاری» هستند، به‌نحوی که بخش مهمی از تولید ناخالص ملی و درواقع ارز حاصل از صادرات به‌واسطة این مهاجرین تأمین می‌شود.

بر اساس گزارش بانک مرکزی ازبکستان در 11 ماه نخست سال 2025 معادل 17.3 میلیارد دلار پول از خارج به این کشور حواله شده است که عمدتاً از سوی مهاجرین کاری بوده است. این رقم در سال 2025 رشد 25 درصدی را نسبت به بازۀ مشابه در سال 2024 تجربه کرده است. این امر نشان می‌دهد علی‌رغم رشد اقتصادی 6.5 درصدی ازبکستان در سال 2024 به‌واسطۀ اصلاحات اقتصادی داخلی و توسعۀ صنعت، اتکاء به کارگران مهاجر در تولید ناخالص ملی این کشور نه‌تنها کاهش نیافته، بلکه افزایش نیز یافته است.

نکته قابل توجه دیگر این است که گزارش‌های دولت ازبکستان نشان می‌دهد علی‌رغم کاهش تعداد شهروندان ازبکستانی شاغل در خارج از این کشور در مقایسه با سال 2016، در سال 2025 نرخ حواله‌های ارسالی توسط این کارگران مهاجر، از 3.8 میلیارد دلار به بیش از 17 میلیارد دلار رسیده است که رشد بیش از 4 برابری را در دستمزدها و مبالغ ارسالی نشان می‌دهد.

این به معنای افزایش مهارت و سطح دستمزد کارگران ازبک در خارج از این کشور است. نکتۀ جالب توجه دیگری نیز وجود دارد و آن این است که 78 درصد از این مبالغ یعنی معادل 13.5 میلیارد دلار به تنهایی از روسیه به ازبکستان حواله شده که مستقیماً به کارگران مهاجر در این کشور مربوط است. بر اساس گزارش سال 2024 پس از روسیه به ترتیب کشورهای قزاقستان، ایالات متحدۀ آمریکا، کرۀ جنوبی، ترکیه و انگلیس بیشترین حواله‌های ارسالی به ازبکستان را تشکیل داده‌اند.

نکتۀ قابل‌تأمل دیگر در خصوص «صادرات کار» افزایش جمعیت زنان در میان مهاجرین، به‌ویژه تاجیک‌ها است. بر اساس گزارش رسمی وزیر کار تاجیکستان شمار مهاجرین زن این کشور در نیمۀ نخست سال 2024 با رشد 25 درصدی مواجه شده و به حدود 30 درصد از کل مهاجرین رسیده است. این در حالی است که تعداد مهاجرین مرد در این بازه 3 درصد کاهش یافته است. این موضوع نشان می‌دهد مسئلۀ مهاجرت کاری علاوه بر حوزۀ اقتصادی، می‌تواند پیامدهای اجتماعی قابل توجهی را در حوزۀ اجتماعی نیز برای تاجیکستان در بر داشته باشد. این وضعیت در جامعۀ نسبتاً مردسالار تاجیکستان که بافت روستایی غالبی داشته و در حال طی فرایند مدرنیزاسیون است می‌تواند پیامدهای غیرقابل پیش‌بینی در بر داشته باشد.

به‌عنوان نمونه در آوریل 2025 نشست مشترکی با حضور مقام‌های ذ‌ی‌ربط ازبکستان و روسیه در خصوص راه‌اندازی مراکز آموزش مهاجران کاری در تاشکند برگزار شد. در سال 2024 نیز حدود 30 هزار نفر از مهاجران کاری تاجیک از روسیه اخراج شدند که این مسئله موضوع مهم بسیاری از نشست‌های مقام‌های عالی‌رتبۀ دو کشور در سال 2025 بود. مقام‌های قرقیز نیز با تمرکز بر مزیت‌های عضویت در اتحادیۀ اقتصادی اوراسیا مذاکرات فشرده‌ای را با مقام‌های روسیه در زمینۀ بهبود شرایط کارگران و افزایش جذب آنها برگزار کرده‌اند. در قبال قزاقستان نیز شاهد برگزاری نشست‌های تخصصی در حوزۀ مهاجرین با ازبکستان بوده‌ایم. در سازمان‌هایی همچون سازمان همکاری شانگهای نیز ایجاد اتحادیۀ صنفی کارگری توسط این کشورها پیشنهاد شده و اتحادیۀ اقتصادی اوراسیا نیز نشست‌های ویژۀ بررسی وضعیت مهاجرین را برگزار کرده است. بااین‌حال روندهای نوظهور در خصوص دیپلماسی مهاجران در آسیای مرکزی در جهت‌های دیگری توسعه یافته است.

اروپا یکی از مهم‌ترین مقاصد برای دیپلماسی مهاجران کاری در کشورهای آسیای مرکزی بوده است. در ازبکستان بر اساس گزارش‌های دولتی، شمار مهاجران به کشورهای اروپایی در سال‌های اخیر تا 4 برابر رشد داشته است. در همین راستا شوکت میرضیایف، رئیس‌جمهور ازبکستان در نوامبر 2025 یک دستور رسمی در خصوص امضای موافقتنامه‌های مهاجرت کاری با کشورهای اروپایی را به کارکنان دولت این کشور ابلاغ کرد.

کشورهایی همچون آلمان با اقتصاد شدیداً وابسته به نیروی کاری ارزان خارجی یکی از مهم‌ترین مقاصد کشورهای آسیای مرکزی بوده است. مارس 2025 دولت ازبکستان به یک تفاهم‌نامۀ سه‌جانبه با سازمان همکاری بین‌المللی آلمان، بانک میکروکردیت و یک شرکت خصوصی فعال در زمینۀ تأمین نیروی کاری خارجی در این کشور دست یافت. این توافقنامه شامل ابعاد مختلف اعزام نیروی کاری مهاجر به بازار آلمان از ازبکستان می‌شود. تاجیکستان نیز در جولای 2025 مذاکراتی با محوریت وزارت کار این کشور و مقام‌های فدرال آلمان در زمینۀ جذب کارگران مهاجر با محوریت انجمن همکاری‌های بین‌المللی آلمان برگزار کرد. این در حالی است که پیش‌تر نیز تاجیکستان و آلمان برای جذب کارگر مهاجر برخی اسناد دوجانبه را به امضا رسانده بودند.

معاون نخست‌وزیر قرقیزستان نیز در سفر اروپایی خود به لندن در ژوئن 2025 در دیدار با کمیسر تجارت انگلستان در خصوص تسهیلگری در زمینۀ پذیرش مهاجران کاری قرقیز به این کشور مذاکراتی را انجام داد. بر اساس گزارش‌های رسمی وزارت کار قرقیزستان شمار کارگران مهاجر قانونی این کشور در انگلستان در نیمۀ نخست سال 2025 بالغ 2500 نفر بود که برآورد شده بود تا پایان این سال این رقم به 5500 نفر برسد.

در سپتامبر 2025 نیز آژانس مهاجرت ازبکستان در خصوص افزایش سهمیۀ کارگران فصلی این کشور در انگلیس یک توافقنامه با انجمن تأمین‌کنندگان نیروی کار انگلستان امضا کرده بود. در مارس سال 2025 ازبکستان، توسط آژانس مهاجرت کار خارجی به توافقی مشابه با کرواسی برای پذیرش کارگران نیمه‌ماهر ازبک رسیده است. در همین بازه نیز یک موافقتنامۀ مشابه با برخی نهادهای صنفی بلغارستان توسط آژانس مهاجرت ازبکستان به دست آمد که جذب شهروندان ازبک به بازار کار این کشور را تسهیل می‌کرد. بر اساس گزارش‌های رسانه‌ای در حال حاضر حدود 15 هزار شهروند ازبکستان در بلغارستان مشغول به کار هستند.

مقصد دیگر مهاجران کاری دولت‌های آسیای مرکزی برای پیشبرد دیپلماسی کار، کشورهای عربی هستند. در دیدار اخیر سفیر عربستان سعودی در تاشکند با وزیر کار و کاهش فقر ازبکستان دو طرف از آمادگی ریاض در خصوص جذب حداقل 20 هزار نیروی کار ازبک خبر دادند. در این چارچوب توافق‌هایی در زمینۀ راه‌اندازی مراکز آموزشی در حوزۀ رشته‌های فنی و پرستاری به دست آمد. اوایل سال 2025 و پس از دیدار مقام‌های آژانس مهاجرت کاری خارجی ازبکستان با معاون وزیر کار قطر، سهمیۀ کارگران مهاجر ازبک در این کشور افزایش یافت. در این چارچوب جذب کارگران مهاجر در حوزه‌هایی همچون پزشکی، گردشگری، هتلداری، فناوری‌های اطلاع‌رسانی، مهندسی و سایر صنایع مورد توافق قرار گرفت

قرقیزستان هم در این زمینه مذاکراتی را در سال 2025 با قطر در زمینۀ متنوع‌سازی مسیرهای اعزام مهاجرین کاری آغاز کرده است. مقام‌های ازبکستان همچنین در دیدار دیگری در سال 2024 با مدیر کمیتۀ منابع انسانی کویت مذاکرات مشابهی را برای اعزام کارگران مهاجر صورت داده بودند. همچنین در چارچوب سفر وزیر کار عمان به تاشکند در مذاکرات با وزیر کار و کاهش فقر ازبکستان در خصوص همکاری‌های متقابل در زمینۀ جذب مهاجرین کاری توافق‌هایی به عمل آمده بود. در امارات متحدۀ عربی نیز شمار قابل توجهی از نیروهای کاری کشورهای آسیای مرکزی حضور دارند. البته شایان ذکر است که تجربیات پیشین حضور کارگران آسیای مرکزی در کشورهای عربی، برای این جمهوری‌ها بسیار ناخوشایند بود و چالش‌هایی را موجب شد.

سومین مقصد کشورهای آسیای مرکزی برای اعزام مهاجرین کاری کشورهای جنوب شرق آسیا است. در سال 2024 وزیر کار تاجیکستان در مذاکره با مقام‌های ژاپن بسترهایی نظیر آموزش زبان ژاپنی را در زمینۀ راه‌اندازی نظام‌های جذب کارگر نیمه‌ماهر برای این امر فراهم آورده بود. در همین زمان نیز مذاکرات مشابه با محوریت معاون وزیر خارجۀ تاجیکستان در خصوص اعزام اولین گروه از مهاجران کاری تاجیک به کرۀ جنوبی انجام شد. کمی قبل‌تر نیز اسنادی بین تاجیکستان و کرۀ جنوبی در این زمینه امضا و توافق شده بود تا ضمن راه‌اندازی مرکز مجوز کار در تاجیکستان از سال 2025 نخستین گروه از کارگران مهاجر تاجیک به این کشور اعزام شوند. وزیر کار و مهاجرت قرقیزستان نیز مذاکراتی را با برخی مراکز ژاپنی به‌منظور پیشبرد مذاکرات مربوط به مهاجرت کاری آغاز کرده است.

مقام‌های قرقیزستان در همین حال در ژانویۀ 2025 یک یادداشت تفاهم با یکی از بنیادهای عمومی ژاپن برای افزایش مدت قرارداد کارآموزان فنی از یک به سه سال و پذیرش تعداد بیشتری از نیروهای کاری قرقیز به امضا رساندند. دولت قرقیزستان همچنین در سال 2024 نشست‌های متمرکزی با شرکت‌های فعال در حوزۀ ساخت‌و‌ساز ژاپن برگزار کرده و در زمینۀ جذب کارگران ماهر قرقیز به این صنایع و برگزاری برنامه‌های آموزشی برای آنها مذاکراتی را انجام داده بود.‌ در سپتامبر 2025 هم آژانس مهاجرت ازبکستان یک توافقنامه با مقام‌های محلی کرۀ جنوبی در زمینۀ جذب نیروی مهاجر کاری، به‌ویژه در حوزۀ کارگران فصلی کشاورزی به امضا رساند. پیش‌تر نیز معاونین وزرای خارجۀ دو کشور در خصوص امضای یک توافقنامۀ مشارکت و همکاری در حوزۀ مهاجرت مذاکره و پیش‌نویس اولیۀ این موافقتنامه را آماده کرده بودند.

وضعیت مهاجرین آسیای مرکزی در طول سال‌های اخیر چهار روند کلیدی و مهم را در بر داشته که محرکۀ اصلی شکل‌دهنده به دیپلماسی مهاجران کاری در دولت‌های آسیای مرکزی بوده است.

در سطح منطقه‌ای شاهد آن بوده‌ایم که رژیم صهیونیستی پس از چالش در اقتصاد داخلی به‌واسطة عملیات طوفان‌الاقصی، آسیای مرکزی را بستری بالقوه برای جذب در حوزۀ کارگر نیمه‌ماهر یافته است. در امارات متحدۀ عربی نیز مظنونان به قتل یک خاخام یهودی در سال گذشته چند تبعۀ ازبکستان بودند. در سطح ملی نیز می‌توان به جریان سیاسی-اجتماعی مهاجرین در قبال دولت تاجیکستان توجه کرد که اصلی‌ترین پایگاه افکار عمومی برای نیروهای اپوزیسیون محسوب می‌شوند. دولت تاجیکستان با آسیب‌پذیری شدید از فضای افکار عمومی اتباع این کشور در فضای نسبتاً باز روسیه (در مقایسه با تاجیکستان) هراسی دائمی در زمینۀ شکل‌گیری جریان‌های سیاسی منسجم در میان مهاجرین داشته‌ است. این کارکردهای امنیتی منجر به «امنیتی‌سازی» مسئلۀ مهاجرت در آسیای مرکزی شده است.

دومین روند قابل توجه، تغییر تدریجی جهتِ جریان مهاجران منطقه از روسیه است. پس از استفادۀ روسیه از اهرم مهاجران در قبال کشورهایی همچون تاجیکستان در مسائل سیاسی و ظهور مسائل جدیدی همچون تحریم و فرایند امنیتی‌سازی مهاجران توسط غرب و روسیه، دولت‌های این منطقه به دنبال جایگزینی مقاصد سنتی با مقاصد جدید بوده‌اند. در این چارچوب توزیع متوازن مهاجران کاری به مقاصد جدید و تمرکز بیشتر بر «قانونی‌سازی» روند مهاجرت به هدف کلیدی دیپلماسی این کشورها تبدیل شده است.

سومین روند که درواقع برون‌دادی از روند دوم بوده، ظهور بازیگران جدید در عرصۀ دیپلماسی مهاجرت است. بازیگران نوظهور با ارائۀ پیشنهادهای جذاب در حوزۀ مهاجرین و جذب شمار قابل توجه نیروی کاری از کشورهای آسیای مرکزی در صدد اهرم‌سازی در قبال این کشورها و ایجاد یک بستر برای بهره‌گیری از این نیروها در قبال بحران‌های منطقه‌ای در قالب نیروهای مزدور و یا ایدئولوژیک هستند.

نمونۀ موفق این برنامه را پیش‌تر ترکیه با همکاری غرب در قبال سوریه اجرا کرد. جذب شمار قابل توجه مهاجران کاری آسیای مرکزی از این کشورها و روسیه به سوریه و سازمان‌دهی این نیروها در گروه‌های مختلف در سوریه، درنهایت عاملی تأثیرگذار در سقوط دولت بشار اسد بود. به نظر می‌رسد برنامه‌هایی مشابه توسط امارات متحدۀ عربی در حال شکل‌گیری است.

در نهایت آخرین روند به قدرت نرم و دیپلماسی عمومی مرتبط است. ارزیابی روندهای مذاکرات مربوط به دیپلماسی مهاجرت نشان می‌دهد که کشورهای پذیرندۀ مهاجران عمیقاً نسبت به فرایندهای ادغام اجتماعی مهاجران در جوامع خود و ظهور فرایندهای رادیکالیزاسیون ناشی از تحولات اجتماعی کشورهای آسیای مرکزی نگران هستند. ازاین‌رو ضمن نهادینه‌سازی فرایند جذب، ساختارهای متعدد و چندلایه‌ای را در حوزۀ فرهنگی و اجتماعی ایجاد کرده‌اند. بااین‌حال آنچه در حال ظهور است شکل‌گیری یک فرایند منسجم و متمرکز دیپلماسی عمومی با هزینۀ کشورهای آسیای مرکزی است.

نخستین اقدام در حوزۀ جذب مهاجران راه‌اندازی مراکز آموزش زبان و فرهنگ کشورهای پذیرنده در جوامع آسیای مرکزی با هزینه‌های دولت‌های این منطقه و یا متقاضیان است. درعین‌حال در فرایند پس از جذب نیز فرایندهای ادغام فرهنگی و اجتماعی با جدیت از سوی کشورهای پذیرنده دنبال می‌شود. این امر در میان‌مدت به یک مؤلفۀ مهم در قدرت نرم کشورهای پذیرندۀ مهاجر در آسیای مرکزی تبدیل خواهد شد.

بازیگران متعددی صرف‌نظر از وضعیت اقتصادی داخلی و گزینه‌های جذب مهاجر کاری بر آسیای مرکزی متمرکز بوده‌اند. در این چارچوب اگرچه اهداف اقتصادی وجود داشته است، اما به نظر می‌رسد محرکه‌های سیاسی، امنیتی و فرهنگی-اجتماعی، تأثیر بیشتری داشته‌اند. در چنین فضایی با توجه به پذیرش و ادغام حدود 7 میلیون مهاجر افغانستانی در بازار کار ایران، پتانسیل بالایی برای مهاجران کاری آسیای مرکزی وجود دارد.

البته مهم‌ترین چالش در این زمینه در حال حاضر سطح پایین دستمزد دلاری برای شهروندان کشورهای آسیای مرکزی است، اما با توجه به مزیت‌های تولیدی ایران در صورت راه‌اندازی تجارت خرد بین ایران و این کشورها، مسئلۀ مهاجرین کاری می‌تواند یک محرکۀ جدی برای توسعۀ تعاملات در این حوزه باشد. درعین‌حال جمهوری اسلامی ایران با توجه به مزیت‌های فرهنگی و تمدنی خود می‌تواند با ایجاد جذابیت‌های ثانویه در طرح‌هایی همچون «مهارت‌افزایی فنی کارگران مهاجر» در «دوره‌های کوتاه و میان‌مدت» با اتکا به مدل‌های «آموزش حین کار» در زمینۀ بهره‌گیری از مزیت‌های جانبی مهاجران کاری در آسیای مرکزی بسترسازی کند.