مقدمه
روابط روسیه و حکومت طالبان در یک دهۀ گذشته دستخوش تحول قابل توجهی شده و از مخالفت و تقابل بهتدریج به تعامل سیاسی و امنیتی و سرانجام شناسایی رسمی حکومت طالبان از سوی مسکو رسیده است. این تغییر رویکرد، پرسش مهمی را دربارۀ عوامل مؤثر بر محاسبات سیاست خارجی روسیه در قبال افغانستان مطرح میکند: چه عواملی موجب شد مسکو از مخالفت با طالبان به تعامل و همکاری با این گروه روی آورد؟
یکی از مهمترین عوامل این تحول را باید در ظهور و گسترش داعش خراسان در افغانستان از سال ۲۰۱۵ به بعد جستوجو کرد. فعالیت این گروه و نگرانی روسیه از پیامدهای امنیتی آن، بهتدریج نگاه مسکو به طالبان را تحت تأثیر قرار داد. در این میان، تقابل طالبان با داعش زمینهای برای همسویی منافع امنیتی دو طرف فراهم کرد، طوری که طالبان بهویژه پس از بازگشت به قدرت در سال 1400 و تسلط بر ساختارهای امنیتی افغانستان از نگاه روسیه به مهمترین نیروی موجود در این کشور برای مقابله با داعش تبدیل شد.
این نوشته میکوشد روند نزدیکی روسیه و طالبان را با تمرکز بر نقش داعش خراسان بررسی کند. در این چارچوب، نخست چگونگی شکلگیری تماسهای دو طرف و تأثیر نگرانیهای روسیه از گسترش داعش بر اختلاف این کشور با حکومت جمهوری بررسی میشود؛ سپس نقش طالبان در تغییر موازنۀ امنیتی داعش پس از سال 1400 و تأثیر آن بر گسترش روابط مسکو و کابل مورد توجه قرار میگیرد. در پایان نیز سفر سرگئی ناریشکین، رئیس سرویس استخبارات خارجی روسیه، به کابل در اکتوبر ۲۰۲۶، در پرتو پیچیدهترشدن جغرافیای فعالیت داعش خراسان و احتمال گسترش همکاریهای مستقیم اطلاعاتی میان دو طرف تحلیل میشود.
آغاز تماسهای روسیه و طالبان ناشی از عامل داعش
روسیه در گذشته از مخالفان طالبان بود و این گروه را در فهرست سازمانهای تروریستی خود قرار داده بود اما ظهور داعش در افغانستان در سال ۲۰۱۵ موجب شد که مسکو در ارزیابی خود از طالبان تجدیدنظر کند. مهمترین دلیل این تجدیدنظر مخالفت طالبان با حضور داعش در افغانستان بود.
چنانچه از سال ۲۰۱۵ به بعد بارها گزارشهایی از برخورد طالبان با هستههای داعش در افغانستان منتشر شده است. تقابل طالبان با داعش این فرصت را برای روسیه که داعش را دشمن درجه یک خود میداند، فراهم کرد تا در برابر دشمن مشترک با طالبان وارد تعامل شود. در این زمینه، یکبار ضمیر کابلوف نمایندۀ ویژۀ رئیس جمهور روسیه در امور افغانستان با اشاره به مواضع طالبان در برابر داعش اظهار داشته بود که منافع روسیه با گروه طالبان در مبارزه با داعش در افغانستان بهصورت عینی با یکدیگر همخوانی دارد. با توجه به همین برداشت و نگرش بود که روسیه باب تعامل را با طالبان گشود و در سال ۲۰۱۷ روند گفتوگوهای منطقهای مسکو دربارۀ افغانستان موسوم به فرمت مسکو آغاز شد و در سالهای بعد، مسکو نمایندگان طالبان را به نشستهای مختلف دعوت کرد. در واقع باز کردن مسیرهای تعامل سیاسی و امنیتی با طالبان، بیشتر متاثر از عامل دیگر و ناشی از حضور و گسترش داعش خراسان در افغانستان بود.
اختلاف روسیه با حکومت جمهوری و اتهامهای مربوط به گسترش داعش
آنچه سرعت حرکت روسیه در نزدیک شدن به طالبان را بیشتر کرد، گسترش حضور داعش در افغانستان در زیر چتر امنیتی امریکا و دولت قبلی افغانستان بود. در این خصوص مسکو بارها نسبت به گسترش فعالیت این گروه در شمال افغانستان ابراز نگرانی کرده و از آنچه ضعف و ناکارآمدی حکومت افغانستان در مهار داعش میخواند، انتقاد کرده بود. نگرانی روسیه بهویژه متوجه مناطقی بود که در امتداد مرزهای افغانستان با کشورهای آسیای مرکزی قرار داشتند؛ زیرا از نگاه مسکو، تثبیت حضور داعش در این مناطق میتوانست زمینۀ انتقال ناامنی به کشورهای همجوار را فراهم کند.
در کنار این انتقادها، برخی مقامهای روسی حتی ادعاهایی را دربارۀ نقش امریکا در گسترش داعش در افغانستان مطرح کرده و حضور داعش در افغانستان را طرح ناامنسازی محیط امنیتی روسیه تلقی کردند. بنابراین برای روسیه، تنها روزنۀ امید مهار داعش در افغانستان، طالبان بود و بنابراین طالبان بهتدریج از نگاه روسیه بهعنوان نیرویی بازتعریف شد که میتوانست در برابر گسترش داعش نقش بازدارنده داشته باشد.
بازگشت طالبان به قدرت و تغییر موازنۀ امنیتی داعش در افغانستان
با فروپاشی حکومت جمهوری در مرداد 1400و بازگشت طالبان به قدرت، شرایط امنیتی افغانستان وارد مرحلۀ تازهای شد. طالبان که در دورۀ جنگ با حکومت جمهوری یکی از طرفهای اصلی منازعۀ مسلحانه بود، اکنون مسئولیت کنترل جغرافیای کشور و تأمین امنیت داخلی را بر عهده گرفته بود.
در این میان، داعش خراسان یکی از مهمترین چالشهای امنیتی حکومت طالبان به شمار میرفت. از همان ماههای نخست تسلط طالبان، عملیاتهای امنیتی گستردهای علیه داعش آغاز شد. در نتیجۀ این عملیاتها بخش عمدۀ ساختارهای علنی، پایگاههای عملیاتی و شبکۀ داخلی داعش در افغانستان متلاشی شد و از میان رفت. این کارنامۀ عملی طالبان در مقابله با داعش موجب تقویت اعتماد بیشتر مسکو نسبت به حکومت طالبان شد.
طالبان؛ شریک امنیتی روسیه در مهار تهدید داعش
ظرفیت بالای طالبان در مهار داعش و نمایش عملیاتی موفق در همان ابتدای بازگشت طالبان به قدرت، مسکو را بر آن داشت تا روابط خود را با طالبان، وارد مراحل پیشرفته کند. در واقع، آنچه پیش از سال 1400 عمدتاً در قالب تماسهای سیاسی، تبادل اطلاعات و گفتوگوهای مقطعی جریان داشت، پس از تسلط طالبان بر افغانستان به تعامل مستقیم و رسمی چهش یافت.
از نگاه روسیه، طالبان در مقایسه با سایر نیروهای موجود در افغانستان از دو مزیت مهم برخوردار است:
نخست، تسلط بر ساختارهای نظامی، اطلاعاتی و اداری کشور؛ دوم، برخورداری از ظرفیت و توان عملیاتی و تجربۀ جنگی برای مهار گروهی مانند داعش . این دو عامل سبب شد که مسکو طالبان را مهمترین شریک عملی خود در مهار داعش خراسان در داخل افغانستان بداند. از همینرو، روسیه با پذیرش سفیر طالبان در مسکو و بعداً حذف طالبان از فهرست گروههای ممنوعه و سپس شناسایی رسمی
حکومت طالبان، روابط با حکومت طالبان را وارد مسیر رسمی و مستقیم کرد. برقراری روابط رسمی و مستقیم با طالبان برای مسکو چند کارکردِ همزمان دارد:
- نخست، جلوگیری از تبدیلشدن افغانستان به پایگاه امن داعش؛
- دوم، دسترسی بهتر به اطلاعات مربوط به شبکههای داعش و نیروهای وابسته به آن؛
- سوم، کاهش احتمال انتقال ناامنی به جمهوریهای آسیای مرکزی
- و چهارم، حفظ نفوذ روسیه در تحولات امنیتی افغانستان، در شرایطی که حضور مستقیم نظامی غرب در این کشور پایان یافته است.
سفر رئیس اطلاعات خارجی روسیه به کابل؛ گذار از تعامل دیپلماتیک به هماهنگی مستقیم امنیتی
در ارزیابی مقامهای روسی که از جمله، اخیراً در اظهارات وزیر خارجۀ روسیه بازتاب برجستهای داشت، طالبان تا اکنون در مهار داعش و کنترل یکپارچه جغرافیای افغانستان موفق بوده و توانسته تقریباً مجال حضور و فعالیت برای داعش خراسان را در کلیت جغرافیای افغانستان به حداقل برساند، اما آنچه موجب نگرانی و دردسر کلانتر است، تغییر جغرافیای داعش از افغانستان به پاکستان است.
چنین تغییری که قطعاً از نظر مسکو، پروژۀ داعش را وارد مرحلۀ جدیدتر میکند، مستلزم اتخاذ ترتیبات و تمهیدات بیشتر است. در همین راستا سفر اخیر سرگئی ناریشکین، رئیس سرویس اطلاعات خارجی روسیه (SVR)، به کابل در ماه گذشته قابل بررسی است. ناریشکین در جریان این سفر با عبدالحق وثیق، رئیس عمومی استخبارات طالبان، دیدار کرد. اگرچه دو طرف جزئیات کامل دستور کار این دیدار را منتشر نکردهاند، اما نفس سفر رئیس یکی از مهمترین نهادهای اطلاعاتی روسیه به کابل و ملاقات مستقیم او با رئیس استخبارات طالبان حکایت از تحول در معادلات مربوط به فعالیت داعش در منطقه دارد.
این تحول از آن جهت برای مسکو اهمیت دارد که «داعش خراسان» برخلاف یک گروه مسلح با محدودۀ جغرافیایی مشخص، از ساختار شبکهای برخوردار است و میتواند از ظرفیتهای موجود در افغانستان و پاکستان برای سازماندهی فعالیتهای خود استفاده کند. بنابراین، مقابله با این گروه تنها به عملیات نظامی در داخل افغانستان محدود نمیشود، بلکه ضرورت پیگیری ارتباطات، جابهجایی نیروها، منابع مالی و شبکههای وابسته به آن در بیرون از مرزهای افغانستان را نیز آشکار میکند.
از این منظر، همکاری با طالبان برای روسیه اهمیت اساسی دارد؛ زیرا طالبان بر ساختارهای امنیتی و استخباراتی افغانستان تسلط دارد و میتواند در شناسایی و پیگیری شبکههای داعش نقش مؤثری ایفا کند. به نظر میرسد مسکو با درک پیچیدهترشدن تهدید داعش، در کنار روابط رسمی با حکومت طالبان، بهدنبال تقویت ارتباط مستقیم و تخصصی میان نهادهای استخباراتی دو طرف است؛ مسیری که امکان تبادل اطلاعات محرمانه و پیگیری تحرکات شبکههای داعش را فراهم میآورد.
از این منظر، سفر ناریشکین را میتوان ادامۀ همان روندی دانست که از سال ۲۰۱۵ با برقراری تماسهای روسیه و طالبان در برابر تهدید داعش آغاز شد؛ با این تفاوت که در مرحلۀ نخست، نگرانی اصلی مسکو جلوگیری از گسترش داعش در داخل افغانستان و انتقال ناامنی به آسیای مرکزی بود، اما اکنون با گسترش فعالیت شبکههای این گروه در پاکستان و پیچیدهترشدن جغرافیای عملیاتی آن، ضرورت همکاریهای مستقیمتر اطلاعاتی نیز مطرح شده است. هرچند جزئیات توافق یا همکاری مشخصی، در این زمینه منتشر نشده اما این دیدار را میتوان نشانهای از تلاش روسیه برای تقویت همکاری امنیتی با طالبان در برابر تهدیدی دانست که همچنان یکی از نگرانیهای مهم مسکو در افغانستان و منطقه بهشمار میرود.
برایند تحلیلی
آنچه از مرور روند تعامل روسیه با طالبان از سال ۲۰۱۵ تا سفر سرگئی ناریشکین به کابل برمیآید، یک واقعیت محوری را آشکار میکند: عامل «داعش خراسان» معمار اصلی بازتعریف سیاست روسیه در قبال طالبان و افغانستان بوده است. مسکو، نه از سر تغییر نگرش ایدئولوژیک نسبت به طالبان و نه صرفاً بهدلیل فرصتطلبی سیاسی، بلکه بر پایۀ یک محاسبۀ راهبردی امنیتی، مسیر همکاری با این گروه را برگزید.
در راهبرد مسکو چند منطق را میتوان بهصورت واضح ملاحظه کرد:
نخست؛ روسیه «داعش خراسان» را پروژهای برای ناامنسازی محیط پیرامونی خود میداند که با ساختار شبکهای و پیوندهای فرامرزی، تهدیدی وجودی برای امنیت آسیای مرکزی و خاک روسیه تلقی میشود. حملۀ کروکوس سیتی در مارس ۲۰۲۴ این ارزیابی را از سطح نظری به سطح واقعیت عینی ارتقا داد و سرعت همگرایی را مضاعف کرد.
دوم؛ در افغانستان، طالبان تنها نیرویی است که هم انگیزۀ مقابله با داعش را دارد و هم از تسلط بر ساختارهای نظامی، اطلاعاتی و اداری برخوردار است. از نگاه مسکو، هیچ جایگزین عملیاتی دیگری وجود ندارد؛ بنابراین حمایت از طالبان، کمهزینهترین راه، برای ایجاد سپر امنیتی در جنوب مرزهای روسیه است.
سوم؛ روند همکاری روسیه و طالبان از تماسهای غیررسمی و تبادل اطلاعات، به گفتوگوهای منطقهای مسکو (فرمت مسکو) سپس تعامل رسمی پس از 1400، حذف طالبان از فهرست گروههای ممنوعه، بهرسمیتشناختن حکومت طالبان و در نهایت هماهنگی مستقیم اطلاعاتی (سفر ناریشکین) رسیده است. این مسیر صعودی نشان میدهد که هرچه تهدید داعش پیچیدهتر شده، عمق همکاری نیز بیشتر شده است.
چهارم؛ مهمترین مسئلۀ آیندهنگرانۀ مسکو این است که تهدید داعش بهلحاظ استقرار جغرافیای فعالیت آن از افغانستان به پاکستان تغییر کرده و ساختار شبکهای آن مقابله را از عملیات نظامی صرف فراتر برده است. این تغییر، مسکو را به این نتیجه رسانده که همکاری اطلاعاتی مستقیم با طالبان برای پیگیری ارتباطات، جابهجایی نیروها و منابع مالی داعش در فراسوی مرزها ضرورتی اجتنابناپذیر است. سفر ناریشکین را باید در همین چارچوب فهمید؛ حرکت به سوی هماهنگیِ تخصصیِ امنیتی میان دو طرف.


















