مقدمه
اسلامآباد در حالی میزبان سیامین نشست شورای وزیران امور خارجۀ سازمان همکاری اقتصادی (اکو) است که منطقۀ پیرامونی آن از چند جهت با بیثباتیهای سیاسی، امنیتی و اقتصادی از منازعه ایران و آمریکا و ناامنی در تنگۀ هرمز گرفته تا تحولات افغانستان و پاکستان و رقابت قدرتهای بزرگ بر سر مسیرهای تجاری و انرژی مواجه است.
پاکستان بهعنوان رئیس دورهای اکو، شعار «احیای منطقهگرایی برای اکوی تابآور» را برای دورۀ ریاست خود برگزیده و تقویت ارتباطات منطقهای، توسعۀ همکاریهای اقتصادی و افزایش یکپارچگی میان اعضا را در صدر اولویتهای خود قرار داده است. اگر چه در نگاه نخست، دستور کار اجلاس اسلامآباد تفاوت چندانی با مأموریتهای معمول سازمانهای همکاری اقتصادی ندارد اما برگزاری آن در بستر تحولات پرتنش منطقهای، به اجلاس اسلامآباد، اهمیتی فراتر از یک گردهمایی دیپلماتیک و اقتصادی بخشیده است.
«احیای منطقهگرایی برای اکوی تابآور» عنوانی که پاکستان برای این اجلاس انتخاب کرده است، کاملاً گویای شرایط و بازتابی از چالشهای فزایندهای است که منطقه اکو با آن روبهروست.
به عبارت دیگر، پاکستان در حالی از ضرورت تقویت منطقهگرایی و افزایش تابآوری اقتصادی سخن میگوید که بخش مهمی از محیط پیرامونی آن با بحرانهای امنیتی، منازعات سیاسی و اختلال در ارتباطات تجاری و انرژی روبهرو است. در واقع، اجلاس اسلامآباد را باید نشستی اقتصادی در سایۀ یک بحران گستردۀ منطقهای دانست؛ بحرانی که ایران یکی از کانونهای اصلی آن بهشمار میرود و پیامدهایش بهمراتب فراتر از مرزهای ایران و کشورهای حاشیۀ خلیج فارس گسترش یافته است.
از این منظر، پرسش اصلی آن است که آیا اکو در شرایط کنونی میتواند به بستری برای کاهش آسیبپذیری اقتصادی، حفظ جریان تجارت و تقویت امنیت انرژی کشورهای عضو تبدیل شود؟ همچنین این سؤال مطرح است که ایران چگونه میتواند با بهرهگیری از ظرفیتهای این سازمان، پیامدهای اقتصادی و ژئوپلیتیکی بحرانهای جاری را کاهش داده و موقعیت منطقهای خود را تقویت کند؟
منازعۀ ایران و امریکا
شاید مهمترین عاملی که بر فضای کنونی منطقه سایه انداخته، منازعۀ ایران و آمریکا و پیامدهای آن برای امنیت خلیج فارس و تنگۀ هرمز باشد. جنگی که از ۲۸ فوریۀ ۲۰۲۶ آغاز شد، بهتدریج از یک رویارویی نظامی دوجانبه فراتر رفت و دامنۀ تأثیرات آن به کشورهای پیرامونی، بازارهای جهانی انرژی و مسیرهای تجارت بینالمللی گسترش یافت.
در این میان، تلاشهای دیپلماتیک برای توقف درگیریها نیز تاکنون نتوانسته است به توافقی پایدار منجر شود. مذاکرات و تفاهمهای موقت، اختلافهای اساسی دو کشور را برطرف نکرده و موضوعهایی مانند محاصرۀ دریایی، وضعیت تنگۀ هرمز، آیندۀ برنامۀ هستهای ایران و ترتیبات امنیتی منطقه، همچنان محل اختلاف هستند. اهمیت این وضعیت برای سازمان همکاری اقتصادی (اکو) از آن جهت است که مناقشۀ میان ایران و آمریکا بر امنیت انرژی، هزینۀ حملونقل، تجارت خارجی و محاسبات اقتصادی بخش مهمی از کشورهای عضو تأثیر میگذارد. ازاینرو، حتی کشورهایی که مستقیماً درگیر جنگ نیستند، نمیتوانند نسبت به پیامدهای آن بیتفاوت باشند.
پاکستان و ترکیه بهعنوان دو اقتصاد وابسته به واردات انرژی، در برابر اختلال در جریان عرضه و افزایش قیمت حاملهای انرژی آسیبپذیرند. کشورهای آسیای مرکزی نیز برای صادرات منابع انرژی و دسترسی به بازارهای بینالمللی، به مسیرهای ترانزیتی و تجاری باثبات و مطمئن نیاز دارن
. در نتیجه، تداوم بحران در تنگۀ هرمز میتواند از طریق افزایش هزینههای تولید و حملونقل، اختلال در زنجیرههای تأمین و کاهش پیشبینیپذیری اقتصاد، آثار منفی خود را به سراسر منطقه اکو منتقل کند از این منظر، قابل پیشبینی است که یکی از مهمترین موضوعهایی که ایران در اجلاس اسلامآباد مطرح کند، پیوند میان امنیت منطقهای و امنیت اقتصادی است؛ تهران میتواند با طرح این استدلال که توسعۀ تجارت، تعمیق همگرایی اقتصادی و تقویت منطقهگرایی بدون تأمین امنیت مسیرهای راهبردی انرژی و حملونقل امکانپذیر نیست، توجه کشورهای عضو را به ضرورت تدوین رویکردی مشترک در قبال تهدیدهای امنیتی منطقه جلب کند. به بیان دیگر، نمیتوان از ایجاد یک منطقۀ اقتصادی تابآور سخن گفت، اما نسبت به تهدیدهای نظامی علیه شریانهای اصلی تجارت و انرژی آن بیتفاوت ماند.
فراتر از نگاه امنیتی و پیامدهای اقتصادی بحرانهای جاری منطقه، همزمانی اجلاس اکو با فضای ملتهب منطقه میتواند از منظر دیگری نیز برای ایران فرصتساز باشد؛ بهرهگیری از موقعیت ژئوپلیتیکی کشور برای تقویت جایگاه آن در شبکۀ ارتباطات و ترانزیت منطقهای: در میان کشورهای عضو اکو، ایران از موقعیت جغرافیایی ویژهای برخوردار است و ظرفیت آن را دارد که از طریق شبکههای جادهای، ریلی و بنادر جنوبی، آسیای مرکزی و قفقاز را به خلیج فارس و دریای عمان متصل کند.
در مقابل، کشورهای محصور در خشکی آسیای مرکزی نیز میتوانند با استفاده از قلمرو و زیرساختهای ایران، دسترسی مطمئنتری به بازارهای جنوبی و آبهای آزاد داشته باشند این موقعیت در شرایط کنونی اهمیت زیادی پیدا کرده است؛ زیرا بحرانهای منطقهای نشان دادهاند که وابستگی به تعداد محدودی از مسیرهای حملونقل و تجارت میتواند آسیبپذیری اقتصادی آنها را افزایش داده و هزینههای قابل توجهی بر اقتصاد کشورها تحمیل کند.
در چنین شرایطی توسعۀ مسیرهای زمینی و ریلی و متنوعسازی راههای ارتباطی میتواند بخشی از این آسیبپذیری را کاهش داده، مبادلات تجاری را تسهیل کند و تابآوری اقتصادی کشورهای عضو را در برابر بحرانهای ژئوپلیتیکی ارتقا دهد. بااینحال، بهرهبرداری مؤثر ایران از این مزیت، مستلزم عبور از چالشی قدیمی است؛ فاصلۀ میان موقعیت ژئوپلیتیکی و بهرهبرداری واقعی از آن. برخورداری از موقعیت جغرافیایی مناسب، بهتنهایی تضمینکنندۀ تبدیل شدن به مرکز ترانزیت منطقه نیست.
تحقق این هدف به سرمایهگذاری، توسعۀ زیرساخت، ثبات مقررات، تسهیل عبور کالا و ایجاد اعتماد میان شرکای تجاری نیاز دارد. از این نظر، اکو میتواند بستری برای پیگیری و پیشبرد مجموعهای از اولویتهای مهم ایران باشد: اتصال شبکۀ ریلی ایران به کشورهای آسیای مرکزی و پاکستان، توسعۀ همکاریهای بندری، تسهیل تجارت مرزی، همکاری در حوزۀ انرژی و هماهنگسازی مقررات گمرکی میان کشورهای عضو.
پاکستان و نقش تسهیلگری
اسلامآباد در شرایطی ریاست اکو را بر عهده گرفته که خود نیز با مسائل امنیتی و اقتصادی پیچیدهای مواجه است. پاکستان از یک سو درصدد است با توسعۀ ارتباطات منطقهای و تبدیل شدن به مرکز ترانزیت آسیای مرکزی، جایگاه اقتصادی خود را ارتقا دهد و از سوی دیگر، در تحولات اخیر مربوط به منازعۀ ایران و آمریکا نیز نقش دیپلماتیک فعالی پیدا کرده است. گزارشهای منتشرشده در هفتههای اخیر از تلاش پاکستان برای تسهیل ارتباط میان تهران و واشنگتن حکایت دارند.
این موضوع نشان میدهد که پاکستان در شرایط کنونی تنها میزبان یک اجلاس اقتصادی نیست، بلکه در برخی تحولات دیپلماتیک پیرامون ایران نیز نقش تسهیلکننده دارد. حضور عراقچی در اسلامآباد از این نظر میتواند فرصتی برای گفتوگوهای دوجانبه و تبادل نظر دربارۀ آخرین وضعیت بحران باشد.
البته باید میان دستور کار رسمی سازمان همکاری اقتصادی و مذاکرات مرتبط با بحران ایران و آمریکا تفکیک قائل شد. اکو اساساً نهادی اقتصادی است و نمیتوان آن را جایگزینی برای مذاکرات مستقیم سیاسی یا سازوکارهای رسمی میانجیگری میان طرفهای منازعه دانست. بااینحال، گردهمایی همزمان مقامهای ارشد کشورهای منطقه در اسلامآباد، فرصتی برای رایزنیهای دوجانبه و چندجانبه فراهم میآورد که میتواند به تقویت کانالهای ارتباطی، تبادل دیدگاهها و مساعدتر شدن فضای گفتوگو دربارۀ تحولات منطقهای کمک کند.
پاکستان علاوه بر نقش آفرینی بهعنوان یکی از مجاری دیپلماتیک برای کاهش تنشهای منطقهای، برای ایران همسایهای مهم برای توسعۀ تجارت و اتصال منطقهای است. دو کشور در سال جاری بر تلاش برای افزایش تجارت دوجانبه تا سطح سالانه ۱۰ میلیارد دلار تأکید کردهاند. دستیابی به این هدف مستلزم رفع مشکلات بانکی و گمرکی، توسعۀ بازارچههای مرزی و ایجاد سازوکارهای پایدار برای تسویۀ بهای مبادلات است. علاوه بر این هر دو کشور میتوانند با اتصال زیرساختهای خود، به مسیرهای مکمل برای تجارت آسیای مرکزی با جنوب آسیا و خلیج فارس تبدیل شوند. بنابراین، تهران باید این ظرفیتها را در کنار یکدیگر ببیند و روابط با اسلامآباد را صرفاً به مسائل مقطعی امنیتی یا میانجیگری محدود نکند.
افغانستان؛ حلقۀ اتصال منطقهای
بحران منطقهای تنها به خلیج فارس و منازعۀ ایران و آمریکا محدود نمیشود. در شرق ایران نیز روابط پرتنش افغانستان و پاکستان، یکی از موانع مهم توسعۀ همکاری اقتصادی در چارچوب اکو است. افغانستان از نظر جغرافیایی حلقۀ ارتباطی آسیای مرکزی با پاکستان و جنوب آسیاست. ثبات این کشور میتواند به توسعۀ تجارت، حملونقل و اتصال منطقهای کمک کند؛ درحالیکه ناامنی و اختلافهای مرزی میان کابل و اسلامآباد، هزینۀ استفاده از این مسیرها را افزایش میدهد. در روزهای اخیر نیز گزارشهایی دربارۀ عملیات نظامی پاکستان در مناطق مرزی با افغانستان و افزایش تنشهای امنیتی منتشر شده است.
در چنین شرایطی، توسعۀ راهگذرهای اقتصادی منطقه بدون توجه به امنیت مرزی و روابط سیاسی میان دو کشور دشوار خواهد بود. این موضوع برای ایران اهمیت مستقیمی دارد؛ امنیت مرزهای شرقی، مقابله با قاچاق، مدیریت مهاجرت و توسعۀ تجارت با افغانستان از جمله مسائلی هستند که با وضعیت امنیتی این کشور و روابط آن با پاکستان پیوند دارند.
از این منظر، ایران میتواند در اجلاس اکو بر این موضوع تأکید کند که توسعۀ اقتصادی افغانستان نباید از دستور کار منطقهای خارج شود. سرمایهگذاری در زیرساختهای حملونقل، تسهیل تجارت قانونی، همکاریهای گمرکی و ایجاد فرصتهای اشتغال میتواند بخشی از زمینههای کاهش ناامنی را فراهم کند. بدون ثبات نسبی در افغانستان، بسیاری از طرحهای اتصال آسیای مرکزی به جنوب آسیا با محدودیت مواجه خواهند شد.
نتیجه گیری
سازمان همکاری اقتصادی (اکو) نمیتواند نسبت به تحولات و بحرانهای امنیتی منطقه بیتفاوت بماند؛ چراکه پیامدهای این بحرانها بهطور مستقیم بر ثبات اقتصادی، امنیت انرژی و جریان تجارت میان کشورهای عضو تأثیر میگذارند. اگرچه اکو اساساً از ظرفیت و صلاحیت لازم برای مداخلۀ مستقیم در منازعات نظامی و حلوفصل اختلافهای سیاسی برخوردار نیست، اما میتواند با فراهم کردن بستری برای گفتوگوی اقتصادی و تقویت سازوکارهای همکاری منطقهای، نقش مؤثری در کاهش آسیبپذیری اعضا در برابر بحرانهای فرامرزی ایفا کند. به نظر میرسد اولویتهای اکو در شرایط کنونی باید بر چهار محور اساسی متمرکز شود:
- نخست، ایجاد سازوکاری منظم برای گفتوگو و هماهنگی میان کشورهای عضو دربارۀ امنیت اقتصادی و پیامدهای بحرانهای منطقهای بر حوزههای تجارت، انرژی و حملونقل؛
- دوم، تدوین برنامههای عملی برای توسعۀ راهگذرهای منطقهای، تکمیل شبکههای ارتباطی و اتصال زیرساختهای ریلی و جادهای؛
- سوم، گسترش همکاریها در زمینۀ انرژی با هدف تنوعبخشی به مسیرهای انتقال و کاهش آسیبپذیری اعضا در برابر اختلال در تجارت و جریان عرضۀ انرژی؛
- چهارم، تسهیل و توسعۀ تجارت درونمنطقهای از طریق رفع موانع گمرکی، بانکی و مقرراتی.
آزمون اصلی اکو در شرایط کنونی، توانایی این سازمان در تبدیل همگرایی سیاسی و جغرافیایی کشورهای عضو، به سازوکارهای عملی برای افزایش تابآوری اقتصادی منطقه است. برای ایران نیز اجلاس اسلامآباد فرصتی است تا ضمن برجستهسازی پیوند میان امنیت منطقهای و امنیت اقتصادی، از ظرفیتهای ژئوپلیتیکی، ترانزیتی و اقتصادی خود برای تقویت جایگاهش در معادلات منطقهای بهرهبرداری کند. تحقق این هدف مستلزم آن است که تهران، مشارکت در اکو را از سطح حضور دیپلماتیک و طرح مواضع سیاسی فراتر برده و این حضور را به ابزاری برای پیشبرد منافع بلندمدت اقتصادی و راهبردی کشور تبدیل کند.


















