نشست سهجانبه دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، ولادیمیر پوتین، رئیسجمهور روسیه و شی جینپینگ، رئیسجمهور چین، در شنژن را نمیتوان صرفاً یک ملاقات دیپلماتیک میان سه رهبر قدرتمند جهان تلقی کرد. اهمیت این نشست فراتر از توافقهای احتمالی یا بیانیههای رسمی آن است. آنچه در این دیدار بیش از هر چیز اهمیت دارد، تصویری است که از تغییر توازن قدرت در نظام بینالملل ارائه میکند.
از منظر تحلیلی، این نشست را میتوان نشانهای از ورود جهان به مرحلهای تازه دانست؛ مرحلهای که در آن ایالات متحده دیگر نمیتواند بهتنهایی قواعد بازی جهانی را تعیین کند و ناچار است با دو قدرت بزرگ دیگر، یعنی چین و روسیه، درباره مسائل کلان بینالمللی وارد تعامل و چانهزنی شود. این تحول، حتی اگر به توافقهای الزامآور منجر نشود، بهخودیخود واجد اهمیت تاریخی است.
۱. ترامپ و تصویر یک قدرت در حال افول
یکی از مهمترین ابعاد سیاسی این نشست، موقعیت دونالد ترامپ در آن است.
ترامپ در شرایطی در کنار رهبران روسیه و چین قرار گرفت که ایالات متحده با مجموعهای از چالشهای داخلی و خارجی روبهروست. رقابت اقتصادی با چین، اختلافات راهبردی با روسیه، بحرانهای خاورمیانه و دشواری مدیریت جنگ اوکراین، همگی نشان میدهند که قدرت آمریکا، هرچند همچنان بسیار گسترده است، دیگر مانند دوران پس از فروپاشی اتحاد شوروی بدون رقیب نیست. ترامپ تلاش میکند با دیپلماسی مستقیم و ملاقاتهای شخصی با رهبران قدرتمند، تصویر یک رئیسجمهور مسلط بر تحولات جهانی را حفظ کند.
اما این نمایش قدرت یک تناقض درونی دارد: وقتی رئیسجمهور آمریکا ناچار است برای حل بحرانهای بینالمللی به مذاکره با پوتین و شی متوسل شود، این واقعیت نیز آشکار میشود که واشنگتن دیگر قادر نیست بهتنهایی اراده خود را بر دیگران تحمیل کند.
از این منظر، حضور ترامپ در شنژن را میتوان هم نمایش قدرت آمریکا و هم نشانه محدودیتهای جدید آن دانست.
۲. شی جینپینگ؛ میزبان و برنده راهبردی نشست
اگر قرار باشد از میان سه رهبر حاضر در نشست، یک نفر را برنده اصلی از نظر نمادین و دیپلماتیک بدانیم، شی جینپینگ موقعیت برجستهای دارد.
چین طی سالهای گذشته کوشیده است خود را از جایگاه یک قدرت عمدتاً اقتصادی به جایگاه یک قدرت تعیینکننده در سیاست جهانی ارتقا دهد. میزبانی همزمان از رئیسجمهور آمریکا و روسیه، برای پکن فرصتی فراهم میکند تا نشان دهد مرکز ثقل دیپلماسی جهانی بهتدریج در حال جابهجایی است. در گذشته، بسیاری از بحرانهای بینالمللی در واشنگتن، نیویورک یا پایتختهای اروپایی مورد بحث قرار میگرفتند. اکنون چین دراسیا میخواهد نشان دهد که میتواند خود به محل شکلگیری تفاهمها و مذاکرات قدرتهای بزرگ تبدیل شود.
اهمیت این مسئله فقط در تشریفات دیپلماتیک نیست. چین با چنین حضوری به کشورهای آسیایی، آفریقایی، آمریکای لاتین و حتی متحدان غربی پیام میدهد که برای تنظیم مناسبات جهانی، دیگر نمیتوان آسیا وپکن را نادیده گرفت. البته این به معنای آن نیست که چین توانسته است رهبری جهانی آمریکا را بهطور کامل جایگزین کند؛ بلکه نشاندهنده افزایش قدرت چانهزنی و نفوذ بینالمللی آن است.
۳. پوتین؛ خروج از انزوای دیپلماتیک
برای ولادیمیر پوتین نیز نشست شنژن اهمیت ویژهای دارد.
روسیه طی سالهای اخیر به دلیل جنگ اوکراین با فشارهای گسترده سیاسی، اقتصادی و دیپلماتیک غرب مواجه شده است. تحریمها، محدودیتهای مالی و کاهش روابط با بسیاری از کشورهای اروپایی، مسکو را با دشواریهای جدی روبهرو کردهاند. در چنین شرایطی، حضور پوتین در کنار رئیسجمهور آمریکا و رهبر چین، از نظر سیاسی یک دستاورد محسوب میشود.
این تصویر به روسیه امکان میدهد ادعا کند که همچنان یکی از بازیگران اصلی نظام بینالملل است و نمیتوان درباره امنیت جهانی، مناسبات قدرت یا آینده اروپا بدون مشارکت آن؛ آنهم درجه آسیایی اش(درحالیکه درجه اروپایی سرزمینش درگیرنبردهست) تصمیم گرفت.
بااینحال، باید میان اعتبار نمادین و قدرت واقعی تفاوت قائل شد. روسیه همچنان از توان نظامی و هستهای قابلتوجهی برخوردار است، اما در عرصه اقتصادی و فناوری با محدودیتهایی روبهروست. بنابراین، پوتین از نشست شنژن اعتبار دیپلماتیک به دست میآورد.
۴. آیا جهان در آستانه یالتای جدید قرار دارد؟
مقایسه نشست شنژن با کنفرانس یالتا در سال ۱۹۴۵، یکی از بحثبرانگیزترین جنبههای چنین رویدادی است.
در یالتا، رهبران سه قدرت پیروز جنگ جهانی دوم درباره ساختار سیاسی و امنیتی جهان پس از جنگ مذاکره کردند. آن کنفرانس در شکلگیری نظم بینالمللی پس از جنگ، بهویژه در اروپا، نقش مهمی داشت. اما وضعیت امروز متفاوت است. در سال ۱۹۴۵، کشورهای حاضر در یالتا پس از یک جنگ جهانی و در شرایطی که سرنوشت نظام بینالملل تا حد زیادی روشن شده بود، درباره ترتیبات پس از جنگ تصمیم میگرفتند.
در شنژن، سه قدرت هنوز درگیر رقابتهای عمیق و اختلافات بنیادین هستند. آمریکا و چین درباره تجارت، فناوری، تایوان و امنیت آسیا اختلاف دارند. روسیه و آمریکا بر سر اوکراین و معماری امنیتی اروپا اختلافنظر دارند. چین نیز اگرچه با روسیه همکاری میکند، الزاماً همه اهداف مسکو را دنبال نمیکند. بنابراین، شنژن را نباید یالتای دوم نامید. بااینحال، این نشست میتواند نشانهای از تلاش برای بازتعریف مناسبات قدرت در جهان باشد.
تفاوت اساسی آن است که در یالتا، قدرتهای بزرگ درباره تقسیم مسئولیتها و حوزههای نفوذ در نظم پس از جنگ مذاکره میکردند؛ در شنژن، هنوز معلوم نیست که آیا اصولاً میتوانند بر سر قواعد مشترک یک نظم جدید توافق کنند یا خیر.
۵. اروپا؛ بازیگری که ممکن است به حاشیه رانده شود
یکی از نگرانیهای جدی ناشی از نشست شنژن، موقعیت اروپا است.
اروپا از نظر اقتصادی، صنعتی و فناوری همچنان یکی از مراکز مهم قدرت جهانی است؛ اما در زمینه امنیت راهبردی، وابستگی قابلتوجهی به ایالات متحده دارد. اگر واشنگتن و مسکو درباره آینده جنگ اوکراین یا ترتیبات امنیتی اروپا به تفاهمهایی دست پیدا کنند، بدون آنکه اتحادیه اروپا و خود اوکراین نقش تعیینکنندهای داشته باشند، موقعیت اروپابیش ازاین تضعیف خواهد شد.انچنان که هم اکنون هم سقوط کرده هست
این نگرانی بهویژه برای آلمان، لهستان و کشورهای بالتیک اهمیت دارد. از دید این کشورها، امنیت اروپا نباید موضوع معامله میان واشنگتن و مسکو باشد. مسئله فقط اوکراین نیست؛ بلکه آینده ناتو، استقرار نیروهای نظامی، بازدارندگی هستهای و توازن قدرت در شرق اروپا نیز مطرح است. در واقع، یکی از خطرات نظم جدید این است که قدرتهای بزرگ درباره مناطق پیرامونی خود تصمیم بگیرند، درحالیکه کشورهای کوچکتر و متوسطتر از مشارکت واقعی در این تصمیمگیری محروم بمانند.
۶. ایران؛ یکی از مهمترین پروندههای مرتبط با معادله سهجانبه
برای خاورمیانه، نشست شنژن اهمیت ویژهای دارد؛ زیرا ایران در نقطه تلاقی منافع آمریکا، روسیه و چین قرار گرفته است.
واشنگتن به دنبال مدیریت پرونده هستهای ایران، امنیت منطقه و محدود کردن نفوذ راهبردی تهران است. مسکو روابط سیاسی، نظامی و اقتصادی با ایران دارد و از گسترش نفوذ آمریکا در خاورمیانه نگرانیهایی دارد. بااینحال، روسیه نیز در سیاست منطقهای خود منافع مستقلی دارد و لزوماً در همه شرایط از مواضع ایران حمایت نخواهد کرد.
چین نیز به ایران بهعنوان یکی از منابع مهم انرژی و یک شریک اقتصادی و ژئوپلیتیکی نگاه میکند. ثبات خلیج فارس و امنیت مسیرهای انتقال انرژی برای پکن اهمیت حیاتی دارد.
در این میان، یک پرسش اساسی مطرح میشود:
آیا سه قدرت بزرگ ممکن است درباره آینده ایران به نوعی تفاهم ضمنی برسند؟
چنین احتمالی را نمیتوان بدون شواهد مستند تأیید کرد. اما تحلیل هوایی میگوید آنچنان که اینک چین بهجای روزولت نشسته است؛ باید ایران به جای آمریکا ران موضع بنشیند بااینحال، از نظر راهبردی، هر سه کشور انگیزههایی برای جلوگیری از تبدیل پرونده ایران به یک بحران گسترده و کنترلناپذیر دارند.
- برای چین، جنگ گسترده در خلیج فارس میتواند امنیت انرژی و تجارت جهانی را تهدید کند.
- برای روسیه، بحران منطقهای میتواند هم فرصتهایی برای افزایش نفوذ ایجاد کند و هم هزینههای غیرقابلپیشبینی به همراه داشته باشد.
- برای آمریکا نیز درگیری طولانیمدت در خاورمیانه میتواند منابع نظامی و سیاسی آن را از رقابت با چین منحرف کند.
بنابراین، منافع این سه کشور در جلوگیری از برخی سناریوهای بحرانی ممکن است همپوشانی داشته باشد، هرچند درباره راههای رسیدن به این هدف اختلافات جدی دارند.
۷. نظم تکقطبی در حال پایان است، اما نظم جایگزین هنوز متولد نشده است
مهمترین نتیجه راهبردی نشست شنژن را باید در تحول تدریجی نظام بینالملل جستوجو کرد. پس از فروپاشی شوروی، آمریکا برای مدتی از موقعیتی برخوردار شد که کمنظیر بود. واشنگتن از برتری نظامی، اقتصادی، فناوری و شبکه گستردهای از متحدان برخوردار بود. اما ظهور چین بهعنوان یک قدرت اقتصادی و فناوری، بازگشت روسیه به سیاست قدرتمحور، افزایش نقش قدرت منطقهای همچون ایران که درحال تبدیل شدن به یک ضلع قدرت جهانی است و پیچیدهتر شدن بحرانهای بینالمللی، این وضعیت را تغییر داده است.
اکنون جهان با چند مرکز قدرت روبهروست؛ اما این مراکز هنوز به یک نظام همکاری پایدار نرسیدهاند. به همین دلیل، شاید تعبیر دقیقتر برای شرایط کنونی، نه جهان سهقطبی، بلکه جهان چندقطبیِ رقابتی باشد. در چنین جهانی، کشورها باید بیش از گذشته میان قدرتهای بزرگ موازنه برقرار کنند و از تبدیل شدن به ابزار سیاست خارجی دیگران پرهیز کنند.
۸. نتیجهگیری: نشست شنژن بیش از آنکه آغاز یک اتحاد باشد، نشانه تغییر موازنه قدرت است
نشست سهجانبه شنژن را میتوان از منظر تاریخی و ژئوپلیتیکی رویدادی مهم ارزیابی کرد.
ترامپ با حضور در این نشست تلاش کرد نقش جهانی آمریکا را حفظ کند. پوتین از فرصت آن برای نمایش پایان انزوای سیاسی روسیه بهره برد و شی جینپینگ توانست موقعیت چین را بهعنوان یکی از مراکز اصلی تصمیمگیری بینالمللی برجسته کند. بااینحال، هیچیک از این دستاوردها به معنای پایان رقابت میان سه قدرت نیست. آنچه اهمیت دارد، تغییر در شیوه توزیع و اعمال قدرت جهانی است. جهان در حال عبور از دورانی است که در آن آمریکا میتوانست بدون توجه به مواضع سایر قدرتها، بسیاری از تصمیمات بینالمللی را شکل دهد.
در نظم در حال ظهور، حتی واشنگتن نیز باید محدودیتهای قدرت خود و ضرورت مذاکره با رقبای بزرگ را بپذیرد. از این منظر، مهمترین پیام نشست شنژن شاید این باشد: جهان هنوز به نظم جدیدی دست نیافته است، اما نظم قدیم دیگر مانند گذشته کار نمیکند. و شاید همین واقعیت، مهمترین نشانه تاریخی نشست سهجانبه شنژن باشد.


















