ایران شرقی

در تاریخ 27 فوریه سال جاری، «جوزف وتل» فرمانده ستاد مرکزی نیروهای مسلح آمریکا، طی جلسه‌ای در کمیسیون نیروهای مسلح مجلس نمایندگان کنگره آمریکا از نفوذ کرملین در آسیای مرکزی و بوجود آوردن مشکلاتی برای رسیدن این کشور به اهدافش ابراز نارضایتی کرد. بررسی دقیق‌تر سخنان «وتل» نشان می‌دهد که این مشکلات مربوط به عملیات آمریکا در افغانستان است. خروج از این عملیات در حال حاضر برای ایالات متحده بعید بنظر می‌رسد.

رئیس ستاد مرکزی نیروهای مسلح آمریکا خاطرنشان کرد: " نفوذ روسیه در آسیای مرکزی مدام در حال افزایش است. این نفوذ بیشتر در کشورهایی است که پیش از این عضو «اتحاد جماهیر شوروی» بودند و هنوز هم از نظر اقتصادی و امنیتی نیازمند روسیه می‌باشند. این موضوع مشکلاتی برای ما ایجاد می‌کند، چرا که تلاش‌های روسیه می‌تواند امکان همکاری با کشورهای مذکور را برای ما کاهش داده و اهرمی برای نفوذ بیشتر روسیه در این منطقه باشد. به ویژه این که نیروهای ناتو مستقر در افغانستان، به حمایت لجستیکی شرکای خود در آسیای مرکزی نیازمندند".

وزارت امور خارجه روسیه بلافاصله پاسخ «وتل» را داد. سوم مارس، سایت رسمی وزارت خارجه روسیه مطلبی را منتشر کرد که در آن آمده بود: "در پشت سخنرانی «وتل» کسانی پنهان شده‌اند که قصد دارند مانع همکاری کشورهای آسیای مرکزی با روسیه شوند".

البته این واقعیت را بایستی درنظرداشت که روسیه نسبت به آمریکا، کمکهای بیشتری برای منطقه انجام داده است. حجم کمک‌های روسیه به کشورهای آسیای مرکزی طی ده سال گذشته 6 میلیارد دلار و میزان سرمایه‌گذاری این کشور 20 میلیارد دلار بوده است. همچنانکه تجارت روسیه با کشورهای منطقه طی یک سال گذشته سه برابر شده است.

در حال حاضر نیز حدود 4 میلیون مهاجر آسیای مرکزی در روسیه مشغول به کار هستند و همکاری‌های بشردوستانه نیز در حال افزایش است. در همین حال، حدود 150 هزار دانشجو از کشورهای آسیای مرکزی در دانشگاه‌های روسیه تحصیل می‌کنند که 46 هزار نفر از آنان، با بودجه روسیه به این فرصت دست پیدا کردند. اما آمریکایی‌ها تمایلی به همکاری‌های اقتصادی و بشردوستانه در آسیای مرکزی نداشته و تنها خواستار استفاده از خاک این منطقه برای جابجایی محموله‌های نظامی خود به افغانستان هستند. «وتل» در سخنرانی خود به این موضوع نیز اشاره ویژه داشت. سایر همکاری‌ها از جمله مبارزه با قاچاق مواد مخدر، حفاظت از مرزها و انواع کمک‌های اقتصادی، صرفا زمینه‌ای برای رسیدن به این هدف هستند.

در تکمیل این بحث بایستی خاطرنشان کرد، اطلاعات منتشر شده در تاریخ 14 فوریه در سایت afghanistan.ru نوشته «سرنکو» تحت عنوان "ایالات متحده آماده انتقال شبکه برق شمال به افغانستان" قابل‌توجه به نظر می‌رسد. وی ضمن اشاره به انتقال نظامیان ایالات متحده از عراق به افغانستان خاطرنشان کرد، این امر برای نیروها و افراد یک بار اضافه به دنبال دارد. علاوه بر این، ممکن است مسیر"سنتی" پاکستان مورد تهدید قرار بگیرد، زیرا استراتژی جدید دونالد ترامپ، افزایش فشار سیاسی و اقتصادی بر اسلام آباد است. پاکستان در مبارزه با "طالبان" و "دولت اسلامی"(داعش) فعالیت چندانی ندارد. چنانچه پاکستان مورد تحریم قرار بگیرد، مسلما با مسیر "جنوب" مخالفت می‌کند.

همچنین، به دلیل ادامه جنگ سرد با روسیه، ایالات متحده قادر نیست به انتقال کالا از طریق روسیه چشم امیدی داشته باشد. علاوه بر این، کرملین که دارای روابط دوستانه با کشورهای اسلامی است، درگیری با اسلام آباد را چندان تحمل نخواهد کرد. بنابراین، تنها گزینه برای آمریکایی‌ها، استفاده از کریدور آذربایجان-قزاقستان-ازبکستان-افغانستان بوده که عرضه کالاهای نظامی به باکو و انتقال هوایی و دریایی آن به بنادر قزاقستان و جابجایی ریلی آنها به ازبکستان و افغانستان را فراهم می‌آورد. در ادامه باید گفت، گزینه جدید در مقایسه با مسیر "روسیه" زیاد مناسب نیست، چرا که نیازمند دو نقطه برای جابجایی کالا می‌باشد: ابتدا انتقال دریایی به گرجستان، سپس از طریق خشکی به آذربایجان، بار دیگر از طریق دریا به قزاقستان. اما در حال حاضر، ایالات متحده گزینه دیگری پیش‌رو ندارد.

در همین راستا، ایالات متحده نسبت به توسعه روابط با دو کشور اصلی آسیای مرکزی یعنی قزاقستان و ازبکستان توجه بیشتری نشان می‌دهد (دو کشور مذکور ارتباط مستقیمی با مسیر جدید دارند). ایالات متحده در آستانه سال جدید، اقدامات دیپلماتیک و ویژه‌ای برای بررسی موقعیت منطقه‌ای و برنامه‌های سیاست خارجی دولت جدید ازبکستان انجام داد. تلاش بی‌وقفه آمریکا برای احیای فرمت С5+1 که آلیس ولز، دستیار اول معاون وزارت امور خارجه آمریکا در امور آسیای جنوبی و مرکزی، در تاریخ 12 ژانویه درمورد آن صحبت کرده بود، در همین راستا صورت گرفته است. این فرمت که در دوران جان کری (وزیر خارجه سابق آمریکا) ایجاد شده بود، طرحی برای مذاکرات واشنگتن با پایتخت‌های آسیای مرکزی محسوب می‌شد و در راستای خارج کردن روسیه از منطقه پیش می‌رفت.

به هر حال، نقش ایالات متحده در هموار کردن مسیر جدید قزاقستان قابل توجه است. اواخر ماه دسامبر، به دستور دادگاه دو میلیارد دلار متعلق به صندوق ملی قزاقستان در شعبه بلژیکی یکی از بزرگترین بانک‌های آمریکایی ضبط شد. آن زمان، تحلیلگران پیشبینی می‌کردند که این اقدام گامی برای بازداشت فعالان روسی در غرب و آغاز جنگ مالی همه جانبه باشد. اما همه چیز بسیار ساده‌تر از آن بود. پس از سفر نظربایف به واشنگتن، مبالغ بلوکه شده قزاقستان آزاد شد و رئیس‌جمهور قزاقستان اعلام کرد: "منطقه ما بایستی از فعالیت ایالات متحده در این راستا حمایت کند، زیرا این امر برای ما از اهمیت بالایی برخورار است".

در نتیجه این ملاقات، سه قرارداد بین‌المللی منعقد شد. یکی از این قراردادها پروتکل قرارداد حمل و نقل ریلی تجاری ازطریق خاک قزاقستان بود که قانونا مسیر جدیدی را ایجاد کرده بود. به گفته مائولن آشیمبایف، رئیس کمیته امور خارجه، دفاعی و امنیتی پارلمان قزاقستان، مدارکی دال بر استفاده از بنادر اکتائو و کوریک و حمل و نقل ریلی وجود دارد. علاوه بر این، غیرت عبدالرحمان‌اف، وزیر امور خارجه قزاقستان در سخنرانی خود در مجلس نمایندگان خاطرنشان کرد: "شریک استراتژیک ایالات متحده و کشورهای حامی صلح و ثبات در افغانستان، کاملا در راستای منافع جمهوری قزاقستان حرکت می‌کنند".

به عقیده تحلیلگران روس، همکاری نظامی- ترانزیتی قزاقستان با آمریکا می‌تواند پیامدهای گسترده‌ای برای وضعیت نظامی-استراتژیک و ژئوپلتیک منطقه خزر به دنبال داشته باشد. توافق درمورد حمل و نقل می‌تواند آغاز نفوذ نظامی ایالات متحده در آسیای مرکزی باشد، نفوذی که آمریکا مدتهاست رویای آن را در سر می‌پروراند. به هیچ وجه لزومی به تشکیل پایگاه‌های نظامی با ظاهری دقیقا مشابه مقرهای نظامی نیست. می‌توان آنها را نقاط حمل و نقل نامید اما برای اهداف نظامی، لجستیک و جاسوسی مورد استفاده قرار داد. پایگاه نظامی ایالات متحده در فرودگاه ماناس بیشکک در سال 2009-2014 میلادی بعنوان مرکز حمل و نقل ایالات متحده ایجاد شد. اما تمامی جابجایی‌های این مرکز پنهان بود و هیچ حقی برای بازرسی و کنترل بارها برای قرقیزستان درنظر گرفته نشده بود.

درمورد حمل و نقل تجهیزات آمریکایی از طریق قرقیزستان یک مسئله مهم دیگر نیز وجود داشت. ایالات متحده از پایگاه ماناس واقع در قلب آسیای مرکزی، برای شناسایی و جاسوسی استفاده می‌کرد. به عقیده تحلیلگران، سیستم ردیابی جهانی "اشلون" که در ماناس فعالیت داشت، پس از انحلال پایگاه به سفارت آمریکا در بیشکک منتقل شد و تاکنون هیچ ضمانتی مبنی بر عدم استفاده از این سیستم ،توسط آمریکا، ارائه نشده است.

علاوه بر نزدیکی ارضی به روسیه و فراهم آوردن امکان شناسایی سوژه‌های نظامی مناطق جنوبی و مرکزی این کشور، خود قزاقستان هم که تاکنون زیرساخت روسیه برای آزمایش‌های موشکی بوده مورد توجه ایالات متحده است. همه این موارد در شرایطی صورت می‌گیرد که روابط روسیه با ایالات متحده مشابه دوران بحران کارائیب می‌باشد و وجود چنین زمینه‌های جاسوسی، مسئله امنیت در منطقه را پیچیده تر کرده است.
 
 کریل سوکوف-کارشناس مسائل سیاسی آسیای مرکزی در روسیه