ظرفیت‌های اتصال راهگذری ایران و چین از خاک افغانستان

در سال‌های اخیر و با شتاب گرفتن روند گذار نظم جهانی تک‌قطبی به نظم نوین چندقطبی، رقابت برای کنترل مسیرهای تجاری و انرژی به‌عنوان منابع قدرت ژئوپلیتیکی و ژئواکونومیکی آینده نیز شدت گرفته است. به‌طوری که به‌راحتی می‌توان این موضوع را در سیاست‌های کلان ایالات متحده، چین، روسیه، اتحادیه اروپا و سایر بازیگران بزرگ و حتی متوسط نیز ردیابی کرد.

ایالات متحده پس از شکست در رسیدن به اهداف راهبردی خود در جنگ رمضان، به ‌منظور اعمال فشار بر ایران روی به محاصره بنادر ایران آورده تا تجارت دریایی ایران را که سهم بزرگی در اقتصاد ایران دارد، مختل کند. این امر به‌ویژه در تجارت بین ایران و چین تأثیرگذار است. از همین روی، یکی از گزینه‌ها می‌تواند روی آوردن تهران و پکن به مسیر ریلی از طریق افغانستان باشد که در سال‌های اخیر زیرساخت‌های آن تا حدی توسعه یافته است.

با توجه به اینکه کشور افغانستان از نظر جغرافیایی میان ایران در غرب افغانستان و چین در شرق آن، قرار دارد، طبعاً این نظریه مطرح می‌شود که در کنار مسیرهای آسیای مرکزی، یکی از مسیرهای تکمیلی برای تجارت با چین می‌تواند، افغانستان باشد. تجارت با چین از طریق افغانستان می‌تواند مسیرهای تجاری جدیدی ایجاد کند و به هر دو کشور در یک چشم‌انداز پیچیدۀ ژئوپلیتیکی، مزایای راهبردی بدهد. در واقع، مسیر چین- افغانستان- ایران را می‌توان فراتر از یک خط حمل و نقل در نظر گرفت؛ راهگذری که می‌تواند تغییری در چشم‌انداز لجستیکی ایران و منطقه محسوب شود. این یادداشت به بررسی ظرفیت‌ها و چشم‌انداز این موضوع پرداخته است.

براساس برآوردها، مسیرهای ریلی افغانستان برای اتصال چین و ایران نسبت به مسیرهای آسیای مرکزی از نظر زمان و هزینه به صرفه‌تر است. البته در شرایط کنونی و پس از راه‌اندازی طرح بزرگ «جاده و کمربند» که به دنبال شبکه‌سازی در اقتصاد و افزایش نفوذ چین است، افغانستان از طریق کشورهای آسیای مرکزی به چین متصل شده و نقش آسیای مرکزی و افغانستان برای طرح‌های اتصال منطقه‌ای پکن، افزایش یافته است.

یکی از مسیرهای ایجاد شده مسیر شرق چین- قزاقستان- ازبکستان- حیرتان بود که در سال 1396، نخستین قطار باری از چین در این مسیر حرکت کرد و به افغانستان رسید. این مسیر ریلی از شهر نانتونگ در استان جیانگسو در شرق چین آغاز می‌شود و از طریق خاک قزاقستان و ازبکستان، به حیرتان در مرز ازبکستان و افغانستان می‌رسد. مدت زمان حمل کالا در این مسیر حدود دو هفته است و افتتاح این خط ریلی بین چین و افغانستان توجه بازرگانان بزرگ را به خود جلب کرد.

این مسیر ریلی، راه را برای افزایش قابل توجه حجم تجارت دوجانبه بین چین و افغانستان باز کرد. عدم تداوم ارسال بار به‌طور مستمر از این مسیر نشان می‌دهد این مسیر هنوز به لحاظ اقتصادی توجیه چندانی پیدا نکرده است زیرا اغلب برای تامین نیاز استان‌های شمالی افغانستان استفاده شده است. با توجه به شرایط ایجاد شده برای ایران، این مسیر ریلی می‌تواند احیا شود و یکی از مسیرهای تجارت ایران با چین از مسیر افغانستان باشد.

مسیر دیگر، مسیر چین- قزاقستان- ازبکستان- ترکمنستان- هرات است. این مسیر، دالان جدیدی است که به‌تازگی راه افتاده است. حمل بار در این مسیر ۷۴۰۰ کیلومتری، ۳۰ روز طول می‌کشد. در این مسیر، محموله‌ها از چین بارگیری شده و پس از عبور از ایستگاه آلتین‌کُل در قزاقستان، از خاک ازبکستان عبور کرده و به مرکز لجستیکی بخارا که توسط شرکت «اوزتمیریول‌کانتینر» اداره می‌شود، منتقل می‌شوند. در این مرحله کانتینرها توسط حمل و نقل جاده‌ای منتقل می‌شوند. بعد از آن، محموله‌ها از مسیر ترکمنستان به شهر هرات افغانستان منتقل می‌شوند. ترکمنستان نسبت به این مسیر جدید میل و رغبت زیادی نشان داده است. مزیت این مسیر برای ایران در این است که به جای مسیر جاده‌ای مزار شریف- هرات، انتقال بار از خاک ترکمنستان صورت می‌گیرد که زیرساخت جاده‌ای آن نسبت به افغانستان بهتر است. پس از انتقال کالا به هرات، با استفاده از مسیر ریلی خواف- هرات می‌توان کالا را با هزینۀ کمتر و سرعت بیشتری به ایران منتقل کرد.

مسیر بعدی، مسیری است از مرکز چین شروع می‌شود و بعد از عبور از قزاقستان و ازبکستان به بندر خشک  حیرتان می‌رسد.  یکی از شرکت‌های حمل‌ونقل ریلی چین با عنوان China Railway Container Transport Co., Ltd، این مسیر ریلی جدید را از مرکز این کشور به سوی افغانستان افتتاح کرده است. این شرکت، ۵۵ کانتینر بار را از شهر چونگ کینگ در مرکز چین و از مسیر قزاقستان و ازبکستان به حیرتان رسانده است. این نخستین بار است که یک شرکت حمل‌ونقل چینی از این مبدا استفاده کرده و متعهد شده است که این مسیر را فعال نگه دارد. زمان کل حمل بار در این مسیر ریلی بین ۱۲ تا ۱۵ روز عنوان شده است.

برای پیشبرد تجارت بین چین- افغانستان- ایران، راه آهن هرات- خواف به عنوان بخش کلیدی از ابتکارهای دولت افغانستان از اهمیت ویژه برخوردار است. این طرح که شهر هرات را در غرب افغانستان، به شهر خواف در شرق ایران، متصل می‌کند، با هدف تسهیل تجارت بین افغانستان و کشورهای منطقه ساخته شده و انتظار می‌رود اثرات اقتصادی بلندمدت مثبتی داشته باشد. در سال 1402، دولت افغانستان ساخت بخش تکمیلی خط آهن را با هزینۀ ۵۳ میلیون دلار امضا کرد که با سرعت قابل قبولی در حال پیشرفت است و با تکمیل آن، شهر مهم هرات به راه آهن ایران وصل خواهد شد. دولت افغانستان اهتمام ویژه‌ای برای احداث خط آهن هرات- مزار شریف دارد و در این زمینه مذاکراتی را با کشورهای مختلف از جمله ایران و ازبکستان انجام داده است. هر چند هنوز توافقی صورت نگرفته، اما این احتمال وجود دارد که ازبکستان در ساخت این طرح ریلی مشارکت کند. البته همچنان اولویت ازبکستان، راه آهن ترانس افغان است.

همچنین، در چند سال اخیر، یکی از موضوع‌هایی که مقام‌های ایرانی به آن تمایل نشان داده‌اند، اتصال راه آهن خواف- هرات به مزار شریف و پس از آن به چین است. تحولات اخیر در منطقه و محاصرۀ دریایی باعث شده که ضرورت این طرح بیش از پیش مطرح شود. با این وجود، چین برای اتصال مستقیم به افغانستان ملاحظات زیادی دارد و تا کنون طرح ریلی یا جاده‌ای اتصال به افغانستان از مسیر واخان را تایید نکرده است. حتی اگر پکن، اتصال مستقیم ریلی یا جاده‌ای به افغانستان را بپذیرد، برای تحقق این طرح باید چشم‌اندازی پنج ساله را در نظر گرفت.

با توجه به اهمیت اتصال زمینی ایران و چین، افغانستان به‌عنوان یکی از مسیرهای زمینی مطرح است. از سوی دیگر انسداد تنگۀ هرمز و توقف تجارت دریایی، نقش افغانستان را بیش از قبل برجسته کرده و این کشور به‌عنوان یکی از حلقه‌های اتصالی در تجارت زمینی و ریلی تهران - پکن مطرح شده است. اتصال ایران به چین از طریق افغانستان با راهبردهای کلان افغانستان هم تطابق دارد. رویکرد دولت طالبان در دورۀ جدید، مبنی بر تبدیل این کشور به قطب تجاری منطقه و کسب درآمد ارزی از ترانزیت است که طبعاً با ایجاد این راهگذر همخوانی دارد. بنابراین می‌توان این همکاری سه جانبه را بازی برد- برد برای همۀ طرف‌ها دانست که منافع ژئواکونومیکی و ژئوپلیتیکی مهمی به ارمغان خواهد آورد. البته در این مسیر، موانع جدی به‌ویژه در بخش زیرساخت و امنیت افغانستان وجود دارد که مشارکت سه کشور می‌تواند آنها را از میان بردارد که دستاورد بارز آن می‌تواند تکمیل مسیر ریلی هرات- مزارشریف و سپس کریدور واخان باشد.