ایران شرقی/

افغانستان به عنوان یکی از مهمترین همسایگان ایران، با مسائل سیاسی، امنیتی و اجتماعی متنوعی مواجه است که «پدیده‏‌ی طالبان» یکی از برجسته‏‌ترین آنها است و به نظر می‏‌رسد، طالبان به مسأله‏‌ای دوام‌‏دار و پیچیده در تحولات افغانستان تبدیل شده است. پس از آن که در ماه‏‌های پایانی 2001م، با حمله آمریکا و ناتو به افغانستان، حکومت طالبان از هم گسیخته و بخش عمده نیروهای آن پراکنده شده یا به مناطق صعب‏‌العبور مرز دیورند در جنوب افغانستان عقب‏‌روی کردند، بازگشت منسجم و پرقدرت طالبان، با سرعت و وسعتی که تاکنون اتفاق افتاده است، به ویژه برای آمریکایی‏‌ها دور از ذهن بود. اما طالبان به دلایل مختلف، دوباره مصمم‏‌تر از قبل وارد صحنه‏‌ی نبرد با نظامیان خارجی و دولت افغانستان شدند. به عبارت دیگر، گرچه طالبان با فشار نظامی آمریکا و ناتو از قدرت ساقط شدند، اما اندیشه‏‌ی حکومت‏‌داری و سیاست‏‌ورزی را رها نکردند و این انگیزه‏‌ی بسیار قدرت‌مندی شد تا بقایای تار و مار شده آنها به تدریج گردهم آمدند.

پس از سقوط طالبان غالب دیدگاه‌‏ها بر این نظر بود که موجودیت طالبان پایان یافته است و کمتر کسی باور داشت که در عرض چند سال این گروه می‌‏تواند دوباره احیا شود و به عنوان یک بازیگر در صحنه قدرت افغانستان نقشی مهم برعهده گیرد. طالبان بیش از یک دهه است که ضمن حفظ نفوذ خود در مناطق پشتون‌نشین افغانستان و حتی اشاعه‏‌ی آن به سایر نقاط، جنگ چریکی و نامنظم و حملات کوتاه و مقطعی را در برابر نیروهای نظامی آمریکا و ناتو و ارتش ملی افغانستان به اجرا درآورده و گاهی نیز شرایط صحنه را به نفع خود رقم زده است. در این وضعیت، طالبان یکی از پایدارترین بازیگران محسوب می‌شود که به رغم تحمل فشارهای نظامی و اجتماعی گسترده و شرايط محيطي شکننده، به حیات خود ادامه داده است.

با این اوصاف، سؤال مهم این است که چگونه طالبان توانسته است در برابر حملات و فشارهای ممتد نیروهای خارجی، موجودیت و هویت خود را بازیابی و حفظ کند؟ پژوهش‏‌های زیادی برای پاسخ به این سؤال انجام شده است که اغلب از منظر بیرونی و با اتکا به روایت‏‌های ثانویه از هویت و سرنوشت طالبان بوده است که به همین نسبت نیز در دستیابی به پاسخ دقیق و واقع‏‌بینانه به سؤال مذکور، نارسا بوده‏‌اند. اما در این پژوهش از زاویه متفاوتی و با استفاده از «تحولات درونی طالبان» به این پرسش پاسخ داده شده است.